Investigative Journalism (Dziennikarstwo śledcze) 4219-SH0055

Dziennikarstwo śledcze często zaczyna się od podejrzenia, ciekawości lub sprzeczności: jakiś element oficjalnej wersji wydarzeń nie pasuje do pozostałych. Zadaniem dziennikarza jest następnie ustalenie, co można rzeczywiście udowodnić.

Kurs przedstawia cały proces śledczy — od pierwszej hipotezy do publikacji. Studenci nauczą się formułować pytanie śledcze, identyfikować odpowiednie źródła, wyszukiwać dokumenty i materiały otwartoźródłowe, przygotowywać i przeprowadzać wywiady, weryfikować sprzeczne twierdzenia, budować chronologie, oceniać dowody oraz odróżniać informację, wnioskowanie i dowód.

Kurs obejmuje również otoczenie instytucjonalne, w którym funkcjonuje dziennikarstwo śledcze. Omawiane będą m.in. wolność słowa, zniesławienie, prywatność, ochrona źródeł, naciski polityczne i korporacyjne, strategiczne pozwy przeciwko debacie publicznej, przecieki, sygnaliści oraz etyka dziennikarska.

Drugi nurt zajęć dotyczy relacji między dziennikarstwem a władzą. Śledztwo często rozpoczyna się od istniejącej narracji: wyjaśnienia rządu, komunikatu firmy, założenia ideologicznego lub powszechnie przyjętej ramy medialnej. Dziennikarze sami nie znajdują się poza tymi narracjami. Kurs wprowadza zatem pojęcia ramowania, ideologii, efektu potwierdzenia oraz Lacanowskiego „błędnego rozpoznania” jako narzędzia pozwalające analizować sytuacje, w których dziennikarz widzi przede wszystkim to, czego spodziewa się lub pragnie zobaczyć.

Studenci będą również analizować wpływ technologii cyfrowych na dziennikarstwo śledcze. Media społecznościowe, internetowe bazy danych, zdjęcia satelitarne, wycieki danych i narzędzia OSINT znacznie zwiększyły dostęp do informacji. Jednocześnie treści generowane przez AI, deepfake'i, algorytmiczne wzmacnianie przekazów oraz dezinformacja sprawiają, że weryfikacja staje się coraz trudniejsza.

Zajęcia będą łączyć dyskusję nad tekstami i studiami przypadków z praktycznymi warsztatami. Studenci przygotują indywidualny lub grupowy projekt śledczy, zaprezentują proces badawczy podczas semestru i opracują końcowy tekst lub reportaż śledczy.

Celem kursu jest nie tylko nauczenie studentów odkrywania ukrytych informacji, ale także krytycznego myślenia o dowodach, niepewności, władzy oraz własnej roli w konstruowaniu narracji publicznej.

Celem kursu jest:

przedstawienie podstawowych metod dziennikarstwa śledczego;
rozwijanie umiejętności identyfikowania i formułowania możliwych do zbadania pytań śledczych;
nauczenie metod pracy ze źródłami, prowadzenia wywiadów, analizy dokumentów i weryfikacji;
rozwijanie świadomości prawnych i etycznych ograniczeń dziennikarstwa śledczego;
analiza relacji między dziennikarstwem, władzą polityczną, instytucjami i narracjami publicznymi;
rozwijanie świadomości dotyczącej ramowania, ideologii, efektu potwierdzenia i błędnego rozpoznania;
wprowadzenie do śledztw cyfrowych, badań otwartoźródłowych i technik weryfikacji;
rozwijanie umiejętności przekształcania złożonego materiału dowodowego w jasną i przekonującą narrację dziennikarską;
rozwijanie niezależnego osądu, ciekawości intelektualnej i odpowiedzialności etycznej;
przygotowanie studentów do zaprojektowania i przeprowadzenia własnego projektu śledczego.

Metody dydaktyczne

Zajęcia będą obejmowały:

dyskusję seminaryjną;
analizę opublikowanych śledztw dziennikarskich;
praktyczne warsztaty reporterskie;
analizę źródeł i dokumentów;
ćwiczenia z prowadzenia wywiadów;
ćwiczenia z weryfikacji informacji;
prezentacje studentów;
indywidualne badania śledcze;
analizę przypadków prawnych i etycznych.

Zajęcia mają charakter interaktywny i opierają się przede wszystkim na praktycznych przykładach współczesnego dziennikarstwa.

Program tygodniowy

Tydzień 1 — Czym jest dziennikarstwo śledcze?
Definicje, funkcja kontrolna mediów, interes publiczny, przykłady znaczących śledztw.

Tydzień 2 — Jak znaleźć pytanie?
Od podejrzenia do hipotezy. Sprzeczności, anomalie, luki w oficjalnych narracjach. Niebezpieczeństwo zbyt wczesnego ustalenia odpowiedzi.

Tydzień 3 — Źródła: ludzie, instytucje i motywacje
Źródła oficjalne i nieoficjalne, anonimowość, zaufanie, motywacja źródła, mapowanie źródeł.

Tydzień 4 — Wywiad śledczy
Przygotowanie, pytania, słuchanie, cisza, rozmowy ze źródłami niechętnymi i unikającymi odpowiedzi.

Tydzień 5 — Dokumenty i ślady
Dokumenty sądowe, rejestry firm, budżety, zamówienia publiczne, archiwa, dostęp do informacji publicznej.

Tydzień 6 — Weryfikacja: co naprawdę wiemy?
Triangulacja, chronologia, potwierdzanie informacji, fakt a zarzut, dowód a pogłoska.

Tydzień 7 — Śledztwa cyfrowe i OSINT
Media społecznościowe, archiwa internetowe, metadane, geolokalizacja, bazy danych i podstawowe techniki OSINT.

Tydzień 8 — Władza, ideologia i oficjalna narracja
Rządy, firmy i instytucje jako producenci narracji. Ramowanie, agenda i ideologia.

Tydzień 9 — Błędne rozpoznanie: kiedy dziennikarz znajduje to, czego szukał
Efekt potwierdzenia, myślenie grupowe i uwodzenie przez narrację. Lacanowskie pojęcie méconnaissance jako narzędzie krytycznej refleksji.

Tydzień 10 — Prawo, ryzyko i odpowiedzialność
Zniesławienie, prywatność, ochrona źródeł, prawo autorskie, interes publiczny, SLAPP.

Tydzień 11 — Etyka, przecieki i sygnaliści
Poufne dokumenty, materiały uzyskane nielegalnie, ochrona źródeł oraz granice interesu publicznego.

Tydzień 12 — Polityka, polaryzacja i dziennikarstwo śledcze
Media partyjne, aktywizm, naciski polityczne. Jak badać władzę bez stawania się narzędziem jej przeciwników?

Tydzień 13 — Pisanie śledztwa
Od materiału dowodowego do narracji. Struktura, chronologia, scena, bohater, wyjaśnienie i forma long-form.

Tydzień 14 — Projekty studentów
Prezentacja rozwijanych śledztw, dyskusja nad dowodami, brakującymi źródłami, ryzykiem prawnym i strukturą tekstu.

Tydzień 15 — Co dziennikarstwo może naprawdę wiedzieć?
Prawda, dowód i niepewność. Dziennikarstwo śledcze a demokratyczna odpowiedzialność. Co zrobić, kiedy śledztwo nie potwierdza hipotezy?