Atlas Polaków świata. Stan, liczebność oraz specyfika polskich zbiorowości poza granicami kraju 4035-SP-APS-OG

W oparciu o badania własne, jakie przeprowadziłem w 2023 r. przy wsparciu polskiego MSZ można stwierdzić, że poza Polską przebywa 15,8 mln Polonii, Polaków i osób polskiego pochodzenia, szacować zaś można, że liczba ta jest nawet większa i osiąga poziom 20,7 mln osób. Zatem w sumie, zarówno w kraju, jak i poza granicami, żyje od 52,956 mln (dane oficjalne instytucji państw goszczących, np. wyniki spisu powszechnego, dane rządowych instytucji statystycznych) do 57,893 mln Polaków (dane szacunkowe) w 2023 r. Oznacza to także, że co trzeci Polak mieszka poza granicami RP. Potwierdza to również dotychczasowe przypuszczenia, że Polacy stanowią jedną z największych społeczności emigracyjnych w skali całego świata. To ogromny, wielowymiarowy kapitał, a zarazem wielkie wyznanie dla struktur państwa polskiego.

1. Na podstawie wspomnianych wyżej badań studentom zostanie przedstawiona specyfika środowisk polonijnych w krajach, gdzie liczebność Polonii, Polaków bądź osób polskiego pochodzenia przewyższa 100 tys. (m.in. USA, Brazylia, Kanada, RFN, Francja, Białoruś, Ukraina, Argentyna). Szczególną uwagę w prezentacji zwrócę kapitał społeczny środowisk Polonii i Polaków poza granicami. Założyłem za Putnamem, że sieć wzajemnych powiązań, wysoki poziom samoorganizacji oparty na wspólnocie wartości i kultury, na wzajemnym zaufaniu członków środowisk polskich i polonijnych stanowią istotny kapitał społeczny. Pozwalają bowiem osobom uczestniczącym w sieci zinstytucjonalizowanych relacji, w życiu własnej społeczności narodowej przyjąć bardziej skuteczne strategie adaptacji, dają większe poczucie bezpieczeństwa, a także wsparcie w drodze awansu zawodowego i społecznego. Tak wypracowany w ramach sieci wzajemnych etnicznych kontaktów kapitał przynosi korzyść w różnych wymiarach na poziomie jednostkowym konkretnym członkom polskich środowisk czy organizacji, ale może także stanowić istotny potencjał (społeczny, polityczny, ekonomiczny, intelektualny, demograficzny) dla kraju macierzystego, czyli dla Polski. Wydaje się również, że wzajemne relacje i pomoc ze strony instytucji w Polsce dla zorganizowanych grup polonijnych i polskich, a także związanych z naszym krajem mogą stymulować dalszy wzrost kapitału społecznego z korzyścią dla obu stron.
2. Istotnym celem będzie również przybliżenie poziomu kapitału spajającego, wiążącego „wewnętrznie” daną społeczność polonijną oraz kapitału pomostowego, łączącego przybyszy z grupą większościową gospodarzy. W obliczu kryzysu demograficznego na szczególną uwagę zasługuje kwestia kapitału powrotowego, gotowości do osiedlenia się w Polsce, co stanowiło odrębną część badań. Dla zobrazowania tego typu działań studenci zapoznani zostaną z systemami powrotowym kilku państwa (m. in. Niemcy, Korea, Japonia, Federacja Rosyjska, Grecja), które w znacznym stopniu wydają się być przystające do specyfiki polskiej diaspory.
3. Na tej kanwie skupię się następnie na ukazaniu specyfiki różnorodnych współczesnych fal polskiej emigracji ze szczególnym uwzględnieniem emigracji poakcesyjnej (po 2004), a także najnowszych typów emigracji m.in. ekspaci, cyfrowi nomadzi, rezydenci i rentierzy, przedsiębiorcy turystyczna. Ukaże również nadal żywą rolę np. wychodźstwa niepodległościowego czy emigracji solidarnościowej. Zapoznam studentów także z odległymi, bardzo specyficznymi falami emigracji np. buraczana do Danii, czy emigracja solna do Rumunii.
4. Odrębna część wykładów zostanie poświęcona polskiej ludności autochtonicznej żyjącej głównie na Litwie, Białorusi i Ukrainie, gdzie warunki egzystencji nie przystają do mechanizmów pisywanych w teoriach migracyjnych. Studenci zostaną zapoznani z sytuacją społeczną, polityczną, kulturową i edukacyjną tych społeczności.
5. Przyjmując perspektywę odpowiedzialności za ogromny kapitał społeczny Polonii przybliżona zostanie studentom również specyfika państw posiadających liczne społeczności własne poza granicami, które po uwzględnieniu ogromnego kapitału politycznego, ekonomicznego i kulturowego tych środowisk powołała specjalne ministerstwa dla współpracy i opieki nad swymi rodakami. W Armenii powstało początkowo w 2008 r. Ministerstwo ds. Diaspory, którego kompetencje w 2019 r. przejęło Biuro Głównego Komisarza ds. Diaspory Republiki Armenii. Podobnie, w tym samym 2008 r., w Gruzji rozpoczęło działalność Biuro Ministra Stanu ds. Diaspory, które w listopadzie 2016 r. zostało połączone z Ministerstwem Spraw Zagranicznych. Również rząd Republiki Irlandzkiej opiekuje się swoimi rozsianymi po świecie rodakami przez Ministra Stanu ds. Diaspory. Nieprzerwanie od lat w Izraelu działają struktury Ministerstwa ds. Diaspory, które niedawno (2023) rozszerzyło swe kompetencje i nosi obecnie nową nazwę – Ministerstwa ds. Diaspory i Zwalczania Antysemityzmu. Na wykładach ukazana zostanie bardziej wyczerpująca lista. Zasadniczym celem w tej części wykładu będzie zwrócenie uwagi studentów na fakt, że również poza krajami posiadającymi od wieków liczną diasporę coraz bardziej powszechne staje się przekonanie o konieczności uwolnienia w konstruktywny i produktywny sposób pełnego potencjału rodaków żyjących poza granicami.