Kontakt z pacjentem z niepełnosprawnością. Komunikacja i wsparcie 3900-1F6
Fakultet jest komplementarny wobec przedmiotu obowiązkowego „Komunikacja medyczna” i rozszerza go o specyfikę kontaktu z pacjentem z niepełnosprawnością. Punktem wyjścia jest myślenie o funkcjonowaniu pacjenta — co jest dla niego wykonalne, jakie warunki należy zmienić, jaki zakres pomocy warto uzgodnić — oparte na Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) Światowej Organizacji Zdrowia oraz na Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską w 2012 r. Konceptualną ramą kursu jest spojrzenie na niepełnosprawność jako jedno z istniejących zróżnicowań ludzkiego funkcjonowania, a nie jako sytuację wyłącznie deficytową; osoby z niepełnosprawnością są partnerami procesu opieki i realizują różne role społeczne, zawodowe i rodzinne.
Zajęcia mają strukturę pięciu spotkań po trzy godziny dydaktyczne. Każde spotkanie składa się z krótkiego mini-wykładu wprowadzającego, ćwiczeń w parach na materiale słownym i praktycznym oraz ze stacji symulacyjnych z pacjentem symulowanym, obserwowanych przez całą grupę i omawianych w ustrukturyzowanym debriefingu. W roli pacjentów symulowanych występują osoby z doświadczeniem własnym danej niepełnosprawności, przeszkolone do roli i do udzielania ustrukturyzowanej informacji zwrotnej studentowi.
Z uwagi na charakter efektów uczenia się dotyczących prowadzenia rozmowy z pacjentem (D.U13, D.U14, E.U23, E.U27) oraz wymóg pkt 3.9 załącznika nr 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z 29 września 2023 r. — wykonania i powtórzenia czynności komunikacyjnej w warunkach symulowanych — aktywny udział w stacjach symulacyjnych i ćwiczeniach praktycznych jest integralnym elementem zajęć i nie podlega zastąpieniu inną formą uczestnictwa.
Cele kształcenia:
1. przekazanie podstawowej wiedzy o wybranych niepełnosprawnościach (ruchowej, wzroku, słuchu, trudnościach w rozumieniu i komunikacji) i ich konsekwencjach funkcjonalnych w sytuacji kontaktu lekarz–pacjent;
2. wykształcenie umiejętności prowadzenia rozmowy z pacjentem z niepełnosprawnością i jego rodziną w warunkach symulowanych, w obecności obserwatorów (grupy studentów i prowadzącego);
3. wykształcenie umiejętności dostosowywania komunikatów i poleceń podczas badania do konsekwencji funkcjonalnych konkretnej niepełnosprawności;
4. wykształcenie umiejętności praktycznego zastosowania technik wsparcia pacjenta (prowadzenie osoby niewidomej, kontakt z pacjentem korzystającym z wózka, komunikacja z udziałem pośrednika);
5. wykształcenie umiejętności rozpoznawania barier (komunikacyjnych, organizacyjnych, środowiskowych) w procesie opieki i proponowania adekwatnych usprawnień;
6. rozwinięcie umiejętności autorefleksji nad własnym sposobem komunikowania się w kontakcie z pacjentem z niepełnosprawnością;
7. wykształcenie świadomości obowiązków prawnych lekarza wobec pacjenta z niepełnosprawnością, znajomości zasad projektowania uniwersalnego w opiece zdrowotnej oraz roli pracy zespołowej w koordynacji opieki nad pacjentem z niepełnosprawnością;
8. ukształtowanie postawy szacunku wobec doświadczenia życia z niepełnosprawnością, w tym zrozumienia, że niepełnosprawność jest jedną z form ludzkiego doświadczenia, a osoby nią dotknięte realizują różne role społeczne, zawodowe i rodzinne.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Efekty kształcenia
Efekty uczenia się określone w załączniku nr 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z 29 września 2023 r. w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu lekarza (Dz.U. 2023 poz. 2152), realizowane w ramach przedmiotu.
Wiedza: student zna i rozumie:
D.W3. symboliczne znaczenie zdrowia, choroby, niepełnosprawności i starości w relacji do postaw społecznych, konsekwencje społeczne choroby i niepełnosprawności oraz bariery społeczno-kulturowe, a także zna aktualną koncepcję jakości życia uwarunkowaną stanem zdrowia
D.W5. postawy społeczne wobec choroby, niepełnosprawności i starości oraz specyficzne oddziaływanie stereotypów, uprzedzeń i dyskryminacji
D.W6. pojęcie empatii oraz zwroty i zachowania służące jej wyrażaniu
D.W7. specyfikę i rolę komunikacji werbalnej (świadome konstruowanie komunikatów) i niewerbalnej (np. mimika, gesty, zarządzanie ciszą i przestrzenią)
D.W11. rolę rodziny pacjenta w procesie chorowania (rozpoznanie choroby, adaptacja do choroby, wyleczenie) oraz sposoby radzenia sobie w sytuacjach trudnych (postęp choroby, proces umierania, żałoba)
D.W15. pojęcie humanizmu w medycynie oraz główne pojęcia, teorie i zasady etyczne służące jako ogólne ramy właściwego interpretowania i analizowania zagadnień moralno-medycznych
D.W16. pojęcie dobra pacjenta oraz prawa pacjenta
E.W28. pojęcie niepełnosprawności
E.W29. rolę rehabilitacji medycznej i metody w niej stosowane
Umiejętności: student potrafi:
D.U10. stosować adekwatnie do sytuacji pytania otwarte, zamknięte, parafrazę, klaryfikację, podsumowania wewnętrzne i końcowe, sygnalizowanie, aktywne słuchanie (np. wychwytywanie i rozpoznawanie sygnałów wysyłanych przez rozmówcę, techniki werbalne i niewerbalne) i facylitacje (zachęcanie rozmówcy do wypowiedzi)
D.U11. dostosować sposób komunikacji werbalnej do potrzeb pacjenta, wyrażając się w sposób zrozumiały i unikając żargonu medycznego
D.U12. rozpoznawać i analizować sytuacje trudne i wyzwania związane z komunikowaniem się, w tym płacz, silne emocje, lęk, przerywanie wypowiedzi, kwestie kłopotliwe i drażliwe, milczenie, wycofanie, zachowania agresywne i roszczeniowe, oraz radzić sobie z nimi w sposób konstruktywny
D.U13. nawiązać z pacjentem i osobą towarzyszącą pacjentowi kontakt służący budowaniu właściwej relacji
D.U14. spojrzeć na sytuację z perspektywy pacjenta, budując odpowiedni kontekst rozmowy i używając metody elicytacji, a następnie uwzględnić ją w budowaniu komunikatów werbalnych
E.U23. prowadzić rozmowę z pacjentem z uwzględnieniem schematu rozmowy (rozpoczęcie rozmowy, zbieranie informacji, wyjaśnianie i planowanie, zakończenie rozmowy), uwzględniając nadawanie struktury takiej rozmowie oraz kształtując relacje z pacjentem z użyciem wybranego modelu komunikacji klinicznej
E.U25. przekazywać pacjentowi informacje, dostosowując ich ilość i treść do potrzeb i możliwości pacjenta, oraz uzupełniać informacje werbalne modelami i informacją pisemną, w tym wykresami i instrukcjami oraz odpowiednio je stosować
E.U26. podejmować wspólnie z pacjentem decyzje diagnostyczno-terapeutyczne i uzyskiwać świadomą zgodę pacjenta
E.U27. komunikować się z pacjentami z grup zagrożonych wykluczeniem ekonomicznym lub społecznym, z poszanowaniem ich godności
Kompetencje społeczne: student jest gotów do:
K_K1. nawiązania i utrzymania głębokiego oraz pełnego szacunku kontaktu z pacjentem, a także okazywania zrozumienia dla różnic światopoglądowych i kulturowych
K_K2. kierowania się dobrem pacjenta
K_K4. podejmowania działań wobec pacjenta w oparciu o zasady etyczne, ze świadomością społecznych uwarunkowań i ograniczeń wynikających z choroby
Kryteria oceniania
Zaliczenie na ocenę. Ocena końcowa obejmuje dwie składowe: pracę pisemną i rozmowę indywidualną z prowadzącym.
Praca pisemna — 60 punktów.
Praca obejmuje analizę wybranej placówki ochrony zdrowia pod kątem dostępności dla pacjenta z jedną z czterech niepełnosprawności omówionych na kursie (ruchowa, wzroku, słuchu, trudności w rozumieniu i komunikacji). Wymiar pracy: 2–3 strony. Praca składana w formie elektronicznej najpóźniej tydzień przed wyznaczonym terminem rozmowy.
Praca zawiera:
— wskazanie konkretnej placówki wraz z danymi umożliwiającymi weryfikację (nazwa, adres, konkretne pomieszczenia / gabinety, np. „Gabinet nr 21 lekarza dermatologa w Przychodni X przy ul. Y”). Może to być placówka, do której student przynależy jako pacjent, placówka odbywanej praktyki lub inna placówka, do której student uzyskał dostęp;
— wybór jednej niepełnosprawności (ruchowa, wzroku, słuchu, trudności w rozumieniu i komunikacji) i opis drogi pacjenta z tą niepełnosprawnością — od wejścia do budynku po wyjście z gabinetu;
— identyfikację co najmniej czterech barier napotykanych przez pacjenta, sklasyfikowanych w kategoriach poznanych na kursie (informacyjne, komunikacyjne, organizacyjne, środowiskowe), z konkretnym opisem każdej bariery;
— propozycje usprawnień dla każdej z barier, z rozróżnieniem usprawnień natychmiastowych (możliwych do wdrożenia od razu) i organizacyjnych (wymagających decyzji kierowniczej, środków lub czasu);
— wskazanie, jakie treści z seminariów zostały wykorzystane w analizie.
Rozmowa indywidualna z prowadzącym — 40 punktów.
Czas trwania rozmowy: ok. 15 minut na studenta. Rozmowy rozkładane na kilka dni w trakcie sesji zaliczeniowej, według harmonogramu ustalanego indywidualnie. Rozmowa obejmuje dwa bloki:
Blok 1 (20 punktów) — rozmowa o niepełnosprawności innej niż wybrana w pracy pisemnej. Prowadzący przedstawia studentowi krótki opis sytuacji klinicznej (3–4 zdania) dotyczącej tej innej niepełnosprawności i pyta o sposób prowadzenia rozmowy z pacjentem, dostosowanie procedury, rozpoznawalne bariery i propozycje usprawnień.
Blok 2 (20 punktów) — odpowiedź na pytanie etyczne wybrane przez prowadzącego z pięciu sytuacji etycznych przekazanych studentom na pierwszym spotkaniu kursu.
Próg zaliczenia i skala ocen.
Próg zaliczenia: 60 punktów ze 100 możliwych.
Skala ocen:
60–67 pkt = 3,0
68–75 pkt = 3,5
76–83 pkt = 4,0
84–91 pkt = 4,5
92–100 pkt = 5,0
Warunkiem dopuszczenia do zaliczenia jest obecność na minimum 80 % zajęć (4 z 5 spotkań) oraz aktywny udział w stacjach symulacyjnych i ćwiczeniach praktycznych przewidzianych w programie zajęć. Forma stacji symulacyjnej (z pacjentem symulowanym, w obecności grupy obserwującej) jest integralną częścią efektów uczenia się i nie podlega zastąpieniu inną formą uczestnictwa.
Literatura
Literatura podstawowa:
1. Tolchin D.W., Rushin C. (red.), Inclusive Care for Patients With Disabilities: A Practical Guide, Wolters Kluwer Health, 2025 (podręcznik opracowany w ramach programu kształcenia w zakresie opieki nad pacjentem z niepełnosprawnością Harvard Medical School).
2. Alliance for Disability in Health Care Education, Core Competencies on Disability for Health Care Education, 2019 (międzynarodowe ramowe kompetencje w zakresie opieki nad pacjentem z niepełnosprawnością).
3. Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych sporządzona w Nowym Jorku 13 grudnia 2006 r. (Dz.U. z 2012 r. poz. 1169), w szczególności art. 19, 23, 25.
4. Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF), Światowa Organizacja Zdrowia, Genewa 2001 (z aktualizacjami).
Literatura uzupełniająca:
1. Silverman J., Kurtz S., Draper J., Umiejętności komunikowania się z pacjentami, aktualne wydanie polskie (do przypomnienia podstaw modelu komunikacji klinicznej Calgary–Cambridge, do którego odwołuje się efekt E.U23 standardu kształcenia).
2. Mastalerz-Migas A., Jankowska A., Barański J., Komunikowanie się lekarza i pacjenta w medycynie rodzinnej, Wrocław 2021 (do przypomnienia podstaw komunikacji z pacjentem z przedmiotu obowiązkowego Komunikacja medyczna).
3. Symons A.B., McGuigan D., Akl E.A., A curriculum to teach medical students to care for people with disabilities: development and initial implementation, BMC Medical Education, 2009;9:78.
4. „Pacjent z niepełnosprawnością intelektualną w systemie ochrony zdrowia — co możemy zrobić lepiej”, Medycyna Praktyczna (mp.pl/komunikacja/lekarz-pacjent).
5. Materiały Biura ds. Osób z Niepełnosprawnościami Uniwersytetu Warszawskiego, dostępne na stronie bon.uw.edu.pl, w tym poradnik Autism & Uni (poradnik.bon.uw.edu.pl).
6. Materiały edukacyjne Polskiego Związku Niewidomych dotyczące zasad kontaktu z osobą niewidomą i słabowidzącą.
7. Materiały Polskiej Fundacji Osób Słabosłyszących oraz Towarzystwa Pomocy Głuchoniewidomym dotyczące komunikacji z pacjentem słabosłyszącym, głuchym i głuchoniewidomym.
8. Materiały Polskiego Stowarzyszenia na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną dotyczące komunikacji w prostym języku oraz zasad tekstu łatwego do czytania.
9. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
10. Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami.