Teatralizacja nowoczesnego doświadczenia jako problem filozoficzny 3800-TND26-S-OG

Podstawą seminaryjnych dyskusji będą teksty filozofów i teoretyków dotyczące poniższego
zespołu zagadnień. Przewidziane są również prezentacje multimedialne i ich interpretacja.
Żyjemy w świecie przedstawień i jest sporo racji w diagnozach naszej epoki dokonanych
przez Heideggera („światoobraz”), Gui Deborda („społeczeństwo spektaklu”), Baudrillarda
(„precesja symulakrów”) czy wreszcie tych, którzy piszą o powszechnej polityzacji czy
homogenizacji naszej zmedializowanej technologicznie kultury. Nie są to jednak konstatacje
uspokajające. Bowiem wraz z dojmującą świadomością powyższego stanu rzeczy stajemy się
wobec wszechwładnej mocy wspomnianych zjawisk i procesów szczególnie bezbronni. Pisze
się również o fenomenach wykorzenienia, utraty bezpieczeństwa ontologicznego (Giddens),
czy przejawach ponownego zaczarowania świata i powtórnej otwartości człowieka
współczesnego na mit (Fromm, Maffesoli, Bohrer). Wraca – w świetle tych ujęć – poczucie
bezradności człowieka wobec losu i wystawienia go na tragiczną grozę istnienia. W coraz to
większym stopniu powyższe zagadnienia zaprzątają zarówno filozofów, jak i twórców teatru.
W coraz to większym stopniu obie dziedziny stanowią sejsmograficzny zapis wagi tych
tematów.
Za kluczowy dla nowoczesnego doświadczenia uznaje się oświeceniowy mit rozumu,
który spycha na margines ludzkie błędy i ignoruje to, co Grecy określali mianem hybris -
zgubne skutki zadowalania się własnym rozumem. Historia Zachodu jest zarówno historią
mechanizmów tejże marginalizacji, jak i historią walki tego, co marginalizowane o
przetrwanie. Na marginesach historii iskrzy. To, co marginalizowane za wszelką cenę, za
cenę przetrwania, musi dać się wciągnąć w przedstawienie. To, co nie myślane lub nie dające
się skonceptualizować (cudowne, wzniosłe, szalone, bolesne, tragiczne, bezgranicznie
groźne), jeśli ma być przez rozum w ogóle brane pod uwagę, jeśli ma się stać składnikiem
nowoczesnego sposobu doświadczania świata, podlega procesom teatralizacji. Teatralizacja
– dzięki performatywnemu potencjałowi samej figury teatru – obdarzona jest jednak
źródłową dwuznacznością, wewnętrzną ambiwalencją. Jest zarówno narzędziem strategii
przedstawienia (wraz z jej unifikującymi mechanizmami), jak i wehikułem rozsadzania
reguł i norm pola przedstawieniowości. Krótko uzasadnię tę, kluczową dla niniejszego
seminarium, tezę:
Krytycy filozofii obecności, do których będą się odnosiły seminaryjne dyskusje, zarzucają
wielu filozoficznym ujęciom historii, iż biorą pod uwagę to, co przedstawione jawne, obecne.
Świat produkcji przedstawień to scena konfigurowania efektów. Jak pokazuje Foucault w
Słowach i rzeczach, począwszy od schyłku renesansu w obszarach polityki, obyczajowości,
nauki, sztuki, religii, rzeczy ukazują się jako znaki niewidzialnej obecności, w znakowej
strukturze zastępowania czegoś przez coś innego, Ta rzeczywistość przedstawień ma naturę
„teatralną”. Jest grą o obecność tego, co quasi-obecne i co pełni rolę zastępczą wobec ukrytej
obecności. Ta gra jest jednak głęboko dwuznaczna.
Bowiem teatralność może być użyta w funkcji „lekarstwa” przeciwko
„chorobie”, jaką jest teatralizacja świata. Na seminarium, idąc tropami wyznaczonymi
przez wybranych filozofów i teoretyków, przedyskutujemy pewne symptomy tej
„choroby” i stosowane przeciwko niej środki lecznicze. Teatr i kulturowe praktyki
performatywne spotykają się tu z filozofią. Są one nie tylko symptomem
przedstawieniowego charakteru kultury nowoczesności, ale i – wespół z filozofią - stają
się narzędziami jej krytyki i procesów naprawczych. Trucizna w małej dawce może być
lekarstwem – powiada Platon, mając na względzie pismo. Derrida tę myśl skwapliwie
przechwytuje. Na seminarium odniesiemy ją również do teatru i praktyk performatywnych.
Teatr i działania performatywne – szerzej nawet: teatralność jako medium - kryją w
sobie ogromny potencjał refleksyjnej samoświadomości. Wskazują na własny,
przedstawieniowy charakter, a poprzez tę refleksyjną autodemonstratywność – obnażają
przedstawieniowy charakter kulturowego, społecznego i politycznego środowiska człowieka
nowoczesności. Obnażają – mówiąc językiem Heideggera – mechanizmy „światoobrazu” i w
tej swojej demaskatorskiej funkcji zbliżają się do filozofii, której patronują Nietzsche czy
Heidegger. Traktowane performatywnie teatr i filozofia funkcjonalnie zbliżają się do siebie.
Burzą zastane paradygmaty, dotykają granic przedstawialności, wykraczają poza ustalone
znaczenia i normy znaczeniowe, zasługują na miano praktyk liminalnych. Uprzywilejowują
one wszelkie stany „pomiędzy”, praktyki przejścia oraz towarzyszące im strategie oporu i
transgresji, podważając społeczne normy, rzucając im wyzwanie, wchodząc z nimi w
transformatywne napięcia, które zmieniają nasz sposób doświadczania świata i samych
siebie.