Teatralizacja nowoczesnego doświadczenia jako problem filozoficzny 3800-TND26-S
Żyjemy w świecie przedstawień i jest sporo racji w diagnozach naszej epoki dokonanych
przez Heideggera („światoobraz”), Gui Deborda („społeczeństwo spektaklu”), Baudrillarda
(„precesja symulakrów”) czy wreszcie tych, którzy piszą o powszechnej polityzacji czy
homogenizacji naszej zmedializowanej technologicznie kultury. Nie są to jednak konstatacje
uspokajające. Bowiem niezależnie od świadomości powyższego stanu rzeczy stajemy się
wobec wszechwładnej mocy wspomnianych zjawisk i procesów szczególnie bezbronni. Pisze
się również o fenomenach wykorzenienia, utraty bezpieczeństwa ontologicznego (Giddens),
czy przejawach ponownego zaczarowania świata i powtórnej otwartości człowieka
współczesnego na mit (Fromm, Maffesoli, Bohrer). Wraca – w świetle tych ujęć – poczucie
bezradności człowieka wobec losu i wystawienia go na tragiczną grozę istnienia. W coraz to
większym stopniu powyższe zagadnienia zaprzątają zarówno filozofów, jak i twórców teatru.
W coraz to większym stopniu obie dziedziny stanowią sejsmograficzny zapis wagi tych
tematów.
Teatralizacja – dzięki performatywnemu potencjałowi samej figury teatru – obdarzona
jest źródłową dwuznacznością, wewnętrzną ambiwalencją. Jest zarówno narzędziem strategii
przedstawienia (wraz z jej unifikującymi mechanizmami), jak i wehikułem rozsadzania reguł
i norm pola przedstawieniowości. Krótko uzasadnię tę, kluczową dla niniejszego seminarium,
tezę:
Świat produkcji przedstawień to scena konfigurowania efektów. Jak pokazuje Foucault w
Słowach i rzeczach, począwszy od schyłku renesansu w obszarach polityki, obyczajowości,
nauki, sztuki, religii, rzeczy ukazują się jako znaki niewidzialnej obecności, w znakowej
strukturze zastępowania czegoś przez coś innego, Ta rzeczywistość przedstawień ma naturę
„teatralną”. Jest grą o obecność tego, co quasi-obecne i co pełni rolę zastępczą wobec ukrytej
obecności. Ta gra jest jednak głęboko dwuznaczna.
Bowiem teatralność może być użyta w funkcji „lekarstwa” przeciwko „chorobie”,
jaką jest teatralizacja świata. Na seminarium, idąc tropami wyznaczonymi przez wybranych
filozofów i teoretyków, przedyskutujemy pewne symptomy tej „choroby” i stosowane
przeciwko niej środki lecznicze. Teatr i kulturowe praktyki performatywne spotykają się tu z
filozofią. Są one nie tylko symptomem przedstawieniowego charakteru kultury
nowoczesności, ale i – wespół z filozofią - stają się narzędziami jej krytyki i procesów
naprawczych. Trucizna w małej dawce może być lekarstwem – powiada Platon, mając na
względzie pismo. Derrida tę myśl przechwytuje. Na seminarium odniesiemy ją również do
teatru i praktyk performatywnych.
Teatr i działania performatywne – szerzej nawet: teatralność jako medium - kryją w
sobie ogromny potencjał refleksyjnej samoświadomości. Wskazują na własny,
przedstawieniowy charakter, a poprzez tę refleksyjną autodemonstratywność uświadamiają
przedstawieniowy charakter kulturowego, społecznego i politycznego środowiska człowieka
nowoczesności. Obnażają – mówiąc językiem Heideggera – mechanizmy „światoobrazu” i w
tej swojej demaskatorskiej funkcji zbliżają się do filozofii, której patronują Nietzsche czy
Heidegger. Traktowane performatywnie teatr i filozofia funkcjonalnie zbliżają się do siebie.
Burzą zastane paradygmaty, dotykają granic przedstawialności, wykraczają poza ustalone
znaczenia i normy znaczeniowe, zasługują na miano praktyk liminalnych. Uprzywilejowują
one wszelkie stany „pomiędzy”, praktyki przejścia oraz towarzyszące im strategie oporu i
transgresji, podważając społeczne normy, rzucając im wyzwanie, wchodząc z nimi w
transformatywne napięcia, które zmieniają nasz sposób doświadczania świata i nas samych.
Podstawą seminaryjnych dyskusji będą teksty filozofów i teoretyków dotyczące powyższego
zespołu zagadnień. Przewidziane są również prezentacje multimedialne i ich interpretacja.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Założenia (opisowo)
Efekty uczenia się
Nabyta wiedza:
Student
1. Zna (w języku polskim) podstawową terminologię współczesnej filozofii i estetyki w
zakresie omawianych tematów.
2. Ma szeroką znajomość i rozumie zależności między kształtowaniem się współczesnych
diagnoz nowoczesności a zmianami w kulturze i sztuce
Nabyte umiejętności:
1.Umiejętność samodzielnego powiązania istniejących filozoficznych diagnoz późnej
nowoczesności ze sposobami przejawiania się tego, co estetyczne;
2. Umiejętność analizy krytycznej istniejącej literatury w wyżej wymienionym zakresie
Student:
Samodzielnie interpretuje tekst filozoficzny, komentuje i konfrontuje tezy pochodzące z
różnych tekstów;
Określa stopień doniosłości (relewancji) stawianych tez dla badanego problemu.
Nabyte kompetencje społeczne:
Student
1. Zna zakres posiadanej przez siebie wiedzy i posiadanych umiejętności oraz rozumie
potrzebę ciągłego dokształcania się
2. Uczestniczy w życiu artystycznym i kulturalnym, interesuje się nowatorskimi
koncepcjami filozoficznymi i estetycznymi w powiązaniu z innymi częściami życia
kulturalnego i społecznego.
Kryteria oceniania
Praca studentów w ramach seminarium będzie oceniana na podstawie obecności,
jakości
wygłoszonego referatu i aktywności na zajęciach. Całkowity brak aktywności
dyskwalifikuje do zaliczenia.
Warunki uzyskania poszczególnych ocen:
- (dst): umiarkowana aktywność, referat oceniony na ocenę dostateczną
-(dst +): umiarkowana aktywność, referat oceniony na ocenę dostateczną plus
- (db): częsta aktywność, referat oceniony na ocenę dobrą
- (db+): częsta aktywność , referat oceniony na dobry +
- (bdb): częsta aktywność oraz bardzo dobry referat
Dopuszczalna liczba nieobecności podlegających usprawiedliwieniu: 2 w semestrze
Literatura
Literatura będzie modyfikowana (w zakresie wyboru fragmentów) i poszerzana o inne
propozycje na pierwszych zajęciach, zgodnie z oczekiwaniami uczestników. Poniższa lista
ma wstępny charakter. Została ona podzielona na dwie grupy tematyczne:
1. Między teatrem świata i światem teatru. Filozoficzne i teatrologiczne
rozpoznania
. S. Weber, Teatralność jako medium, przeł. J. Burzyński, WUJ, Kraków 2009.
. F. Nietzsche, Narodziny tragedii, przeł. B. Baran, Aletheia, Warszawa 2009.
. M. Heidegger, Czas światoobrazu, w: M. Heidegger, Drogi lasu, przeł. K. Wolicki,
aletheia Warszawa 1997.
. F.Jameson, Postmodernizm czyli logika kulturowa późnego kapitalizmu, przeł. M.
Płaza, Kraków 1991 ; r.6: Utopizm po końcu utopii
. M. Berman, Wszystko co stałe rozpływa się w powietrzu. Rzecz o doświadczeniu
nowoczesności, Kraków 2006
. A. Artaud, Teatr i jego sobowtór, przeł. J. Błoński, Warszawa 2010
. J. Derrida, Artaud i zamknięcie przedstawienia, w: tenże, Pismo i różnica, przeł. K.
Kłosiński, Wydawnictwo KR, Kraków 2004.
. T. Załuski, Modernizm artystyczny i powtórzenie. Próba interpretacji, Kraków 2008,
r.1,3: s.48-87
. J. Tischner, Filozofia dramatu, Wydawnictwo Znak 2001.
. Ph. Lacoue-Labarthe, Typografie, przeł. J. Momro, Kraków 2014, r. Scena jest
pierwotna
2. Między teatrem i performansem. Zjawiska nowoczesnej teatralizacji
. G. Debord, Społeczeństwo spektaklu, przeł. A. Ptaszkowska, L. Brogowski, Gdańsk
1998
. T. Pękala, Performans i teatralizacja- pojęcia wędrujące;
w: Teatr, teatralizacja, performatywność, red. T.Pękala, Lublin 2016
. J.Wachowski, Performer…w: Performans, performatywność, performowania, red.
E. Bal, W. Światkowska, UJ Kraków 2013
. A. Duda, Teatr realności. O iluzji i realności w teatrze współczesnym, Gdańsk 2006
. Mc Kenzie, Performuj albo….Od dyscypliny do performansu, przeł. T.Kubikowski,
Kraków 2013
. J. Féral, Rzeczywistość wobec wyzwania teatru, Didaskalia 2012, nr 109/110
. J. J. Mac Aloon (red.), Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska
kulturowego, Warszawa 2009, Wstęp
. G. Dziamski, Dwa modele teatralizacji: happening i performance , w: Teatr w
miejscach nieteatralnych, red. J.Tyszka, Poznań 1998
. E. Goffman, Człowiek w teatrze życia codziennego, przeł. H.Datner-Śpiewak, P.
Śpiewak, Warszawa 2000
. M. Augé, Nie-miejsca: wprowadzenie do antropologii nadnowoczesności,
fragmenty; Teksty Drugie 2008.
. J. Ostrowska, Ulica jest porządkiem – performanse w przestrzeni publicznej, w:
Teatr, tatralizacja, performatywność, Lublin 2016, s. 365-378