Psychoanaliza i religia: od Freuda do Lacana 3800-PRFL26-S-OG

Celem seminarium będzie przyjrzeć się najważniejszym tekstom powstałym w ramach tradycji psychoanalizy teoretycznej, poświęconym problematyce religijnej. Zwykle uważa się, że psychoanaliza należy do grona hermeneutyk redukcyjnych, które stosują wobec wiary i przekonań religijnych zasadę sceptycznego podejrzenia, usiłując sprowadzić je do bardziej uchwytnych zjawisk – jak choćby infantylne pragnienie rodzicielskiej opieki, projektowane na postać Boga Ojca. Istotnie, klasyczne argumenty Freuda, sformułowane w Przyszłości pewnej iluzji, idą w redukcyjnym kierunku demaskacyjnym, jednak nie cały psychoanalityczny dyskurs o religii da się w ten sposób zaklasyfikować. Od samego początku Freud napotyka wewnętrzną polemikę, i to nie tylko ze strony C. G. Junga, który zarzuca Freudowi głuchotę w kwestiach religijnych, a następnie odcina się od redukcyjnych gestów ojca-założyciela, powołując do istnienia własną wersję „psychologii głębi”. Wielu myślicieli psychoanalitycznych także oponuje przeciw „infantylizującemu” ujęciu religii i podkreśla jej rolę w procesie psychiczno-duchowego dojrzewania, jednocześnie nie zrywając z Freudowskim dziedzictwem na rzecz Jungowskiej Tiefenpsychologie. Tu bardzo ważnym teoretykiem okaże się Jean Laplanche jako pionier nowej dziedziny zwanej psychoteologią. Idąc za jego intuicją, postaram się pokazać, że psychoteologia nie tylko nie demaskuje i nie redukuje religijności do infantylnych potrzeb, lecz sprzyja zrozumieniu (a wręcz wzocnieniu) postaw opartych na wierze. Laplanche sam bowiem podaje się bowiem za defensor fidei, czyli „obrońcę wiary” pojmowanej jako szczególnie silny afekt będący najbliżej rdzenia tego, co w naszej psyche nieświadome i pierwotne, czyli źródłowej relacji z Innym. Teoria Laplanche’a okaże się pomocna w czytaniu innych tekstów psychoanalitycznych poświęconych zjawisku wiary i religii: między innymi, ostatniego eseju Freuda poświęconego Mojżeszowi, Karla Abrahama o judaizmie, Julii Kristevej o miłości w kontekście chrześcijańskim, D. W. Winnicotta o monoteizmie, czy Jacquesa Lacana o „dwóch Bogach”.

Koordynatorzy przedmiotu

Agata Bielik-Michalska

Rodzaj przedmiotu

ogólnouniwersyteckie

Założenia (opisowo)

dobra znajomość języka angielskiego (ze względu na zadawane lektury)

Efekty kształcenia

Nabyta wiedza: od uczestników oczekuje się 1) podstawowej orientacji w teoriach tpsychoanalitycznych, zwłaszcza w odniesieniu do tematyki religijnej; 2) poznanie idei i argumentów przedstawianych za i przeciw zjawiskom wiary i religijności
Uczestnik
- zna i rozumie na poziomie zaawansowanym funcjonalną zmianę paradygmatów: globalne osiągnięcia, teoretyczne podstawy, ogólne problemy i ich szczegółowe rekonstrukcje, które są odpowiednie dla dyscyplin naukowych i artystycznych;
- zna i rozumie główne naukowe i artystyczne tendencje, w których problemy te się pojawiają.

Nabyte umiejętności:
Uczestnik
- zna i rozumie fundamentalne problemy współczesnej cywilizacji;
- potrafi dokonać krytycznej analizy rezultatów badań naukowych, prac eksperckich i twórczych oraz ocenić ich wpływ na rozwój wiedzy.

Nabyte kompetencje społeczne:
Uczestnik
- potrafi wypowiadać się na specjalistyczne tematy w sposób, który umożliwia mu aktywny udział w międzynarodowej społeczności badaczy;
- potrafi rozpowszechniać rezultaty badań naukowych, także w formach popularnych;
- potrafi zainicjować debatę;
- potrafi uczestniczyć w dyskursie naukowym;
- potrafi posługiwać się obcym językiem na poziomie B2 zgodnie z Common European Framework of Reference Language Education, aby móc poruszać się w międzynarodowych środowiskach naukowych i profesjonalnych;
- jest przygotowany do krytycznej oceny osiągnięć w ramach danej dyscypliny naukowej bądź artystycznej;
- jest przygotowany do krytycznej oceny własnych osiągnięć w ramach danej dyscypliny naukowej bądź artystycznej;
- jest przygotowany, by rozpoznać istotność argumentów naukowych w rozwiązywaniu problemów tak poznawczy, jak praktycznych.

Kryteria oceniania

aktywność na zajęciach (50%), esej zaliczeniowy (50%).

Dopuszczalna liczba nieobecności podlegających usprawiedliwieniu: 2 w semestrze

Literatura

1. Wykład wstępny: “Psychoanaliza, religia, psychoteologia: podstawowe ujęcia i terminy.”
2. Zygmunt Freud, Przyszłość pewnego złudzenia (całość).
3. Zygmunt Freud, Kultura jako źródło cierpień (całość).
4. Zygmunt Freud, Człowiek imieniem Mojżesz (całość).
5. Jean Laplanche, „Kopernikański przewrót w psychoanalizie” (w Essays on Otherness).
6. Jean Laplanche, „Ogólne teoria uwiedzenia” (w Essays on Otherness).
7. Eric Santner, On Psychotheology of Everyday Life (fragmenty).
8. Carl Gustan Jung, Archetypy i symbole (fragmenty).
9. Donald Woods Winncott, “Sum, I Am” (w Home Is Where We Start From).
10. Theodor Reik, “Shofar (The Ram’s Horn)” (w The Ritual. Psychoanalytic Studies).
11. Jacques Lacan, Anxiety (seminarium dziesiąte; fragmenty).
12. Jacques Lacan, Encore. On Feminine Love and the Limits of Knowledge (seminarium dwudzieste: fragmenty).
13. Jacques Lacan, Synthomme (seminarium dwudzieste szóste: fragmenty).
14. Slavoj Zizek, Kukła i karzeł (fragmenty).
15. Julia Kristeva, Tales of Love (fragmenty).

Więcej informacji

Więcej informacji o poziomie przedmiotu, roku studiów (i/lub semestrze) w którym się odbywa, o rodzaju i liczbie godzin zajęć - szukaj w planach studiów odpowiednich programów. Ten przedmiot jest związany z programami: