Psychoanaliza i religia: od Freuda do Lacana 3800-PRFL26-S

Celem seminarium będzie przyjrzeć się najważniejszym tekstom powstałym w ramach tradycji psychoanalizy teoretycznej, poświęconym problematyce religijnej. Zwykle uważa się, że psychoanaliza należy do grona hermeneutyk redukcyjnych, które stosują wobec wiary i przekonań religijnych zasadę sceptycznego podejrzenia, usiłując sprowadzić je do bardziej uchwytnych zjawisk – jak choćby infantylne pragnienie rodzicielskiej opieki, projektowane na postać Boga Ojca. Istotnie, klasyczne argumenty Freuda, sformułowane w Przyszłości pewnej iluzji, idą w redukcyjnym kierunku demaskacyjnym, jednak nie cały psychoanalityczny dyskurs o religii da się w ten sposób zaklasyfikować. Od samego początku Freud napotyka wewnętrzną polemikę, i to nie tylko ze strony C. G. Junga, który zarzuca Freudowi głuchotę w kwestiach religijnych, a następnie odcina się od redukcyjnych gestów ojca-założyciela, powołując do istnienia własną wersję „psychologii głębi”. Wielu myślicieli psychoanalitycznych także oponuje przeciw „infantylizującemu” ujęciu religii i podkreśla jej rolę w procesie psychiczno-duchowego dojrzewania, jednocześnie nie zrywając z Freudowskim dziedzictwem na rzecz Jungowskiej Tiefenpsychologie. Tu bardzo ważnym teoretykiem okaże się Jean Laplanche jako pionier nowej dziedziny zwanej psychoteologią. Idąc za jego intuicją, postaram się pokazać, że psychoteologia nie tylko nie demaskuje i nie redukuje religijności do infantylnych potrzeb, lecz sprzyja zrozumieniu (a wręcz wzocnieniu) postaw opartych na wierze. Laplanche sam bowiem podaje się bowiem za defensor fidei, czyli „obrońcę wiary” pojmowanej jako szczególnie silny afekt będący najbliżej rdzenia tego, co w naszej psyche nieświadome i pierwotne, czyli źródłowej relacji z Innym. Teoria Laplanche’a okaże się pomocna w czytaniu innych tekstów psychoanalitycznych poświęconych zjawisku wiary i religii: między innymi, ostatniego eseju Freuda poświęconego Mojżeszowi, Karla Abrahama o judaizmie, Julii Kristevej o miłości w kontekście chrześcijańskim, D. W. Winnicotta o monoteizmie, czy Jacquesa Lacana o „dwóch Bogach”.

The goal of the seminar will be to analyze the most important texts of the psychoanalytic tradition, which are devoted to the religious phenomena. It is commonly assumed that psychoanalysis belongs to the group of the reductive hermeneutics which treat faith and religious beliefs with sceptical suspicion, by attempting to bring them down to more empirically tangible facts - like, for instance, the infantile wish of parental care, projected on God the Father. Indeed. Freud’s classical arguments, formulated in Future of an Illusion, take the reductive turn of demascation, yet not the whole psychoanalytic discourse on religion falls under this rule. From the very beginning, Freud’s reductive ideas are met with a fierce internal polemics, and not only the one coming from C. G. Jung who famously reproached Freud for being religiously deaf and then broke with classical Freudianism, by establishing his own variant of the “psychology of depth.” Many of Freud’s pupils and successors oppose Freud’s “infantilising” approach and emphasize the role of religious affects in the process of psychic-spiritual maturation, without, at the same time, rejecting Freudian legacy for the sake of Jungian Tiefenpsychologie. Here the most important opponent is Jean Laplanche as the pioneer of a new domain called ‘psychotheology.’ By following his intuition, I will try to show that psychotheology not only does not reduce religiosity to infantile needs, but fosters our understanding of those psychic attitudes and affects that are based upon faith. Laplanche presents himself as a defensor fidei, a “defender of faith,” where faith is conceived as a powerful affect that locates itself the closest to the core of the unconscious, that is, the original relation with the Other. Laplanche’s theory will prove very illuminating in reading other psychoanalytical texts devoted to faith and religiosity: among others, Freud’s last essay on Moses, Theodor Reik’s analysis of Judaism, Julia Kristeva’s insights into the nature of Christian love, D.W. Winnicott’s take on nonotheism, and Jacques Lacan’s esoteric teaching of “two Gods.”