Polish Philosophy of 19th Century. Romanticism, Its Antecedents and Descendents 3800-PPRA26-M

Jednym z najbardziej znakomitych fenomenów dziejów polskiej filozofii – obok szkoły
lwowsko-warszawskiej w wieku XX – była myśl romantyzmu, z myślicielami takimi, jak
August Cieszkowski (1814-1894), Karol Libelt (1807-1875), Bronisław Trentowski (1808-
1869), a także Edward Dembowski (1822-1846) i Henryk Kamieński (1813-1866), nie
wspominając o Maurycym Mochnackim (1803-1834), który może być postrzegany jako
właściwy założyciel polskiej filozofii XIX wieku. Wspomnimy także o jej wczesnym
poprzedniku, Józefie Gołuchowskim (1797-1858).
Historycy filozofii polskiej zgadzają się, iż jednym z najbardziej znaczących i trwałych
znamion koncepcji tego czasu była praktyczność filozofii, tj. skupienie na teorii działania,
historii i etyce. Stąd jedna z jej nazw: filozofia czynu (Philosophie der Tat). Powiemy sobie o
ewolucji myśli Augusta Cieszkowskiego, rozpoczętej wraz z jego pierwszą książką,
Prolegomenami do historiozofii, w której przedstawił trójpodział dziejów, twierdząc, że
ludzkość stoi na progu na nowej epoki, epoki czynu. Krytykował Heglowską filozofię
dziejów jako niespójną i nie dość odważną teoretycznie. Później, Cieszkowski wprowadzi
teorię reinkarnacji stanowiącą odpowiedź na teoretyczne problemy tożsamości osobowej (Bóg
i palingeneza). Wreszcie, zarysowuje on oryginalne połączenie historiozofii z filozofią religii,
pisząc aż do późnego wieku monumentalne Ojcze nasz, traktat filozoficzny i komentarz do
Modlitwy Pańskiej, próbując wyśledzić pojęcie trzeciej epoki, epoki czynu, aż do
chrześcijańskiego objawienia i tradycji.
Nie zaniedbując filozofii praktycznej, zwrócimy naszą uwagę także na polską filozofię
teoretyczną XIX wieku, w szczególności filozofię religii Cieszkowskiego, filozofię
wyobraźni Libelta i spekulatywną filozofię Trentowskiego. Pierwszy nazwał swą ontologię
„spirytualizmem”, by odróżnić ją zarówno od realizmu (a zwłaszcza materializmu), jak i
idealizmu. Argumentował, że ostatecznie świat składa się nie z rzeczy czy myśli, lecz z
żyjących duchów, które przemieniają się tworząc nowe życia. Porównamy tę teorię z
„filozofią genezyjską” Juliusza Słowackiego i jej późniejszą reinterpretacją przez Wincentego
Lutosławskiego. Karol Libelt argumentował, że pomiędzy dwoma zasadniczymi tematami
filozofii, rozumem i wolą, trzeci, wyobraźnia, powinna zostać postawiona na wspólnym
gruncie. Dlatego, zaproponował filozofię wyobraźni, w której wyobrażenia odgrywają rolę
analogiczną do myśli w rozumie. Świat wyobrażeń wraz ze światem myśli dają pełen obraz
rzeczywistości. Wreszcie, Bronisław Trentowski zamierzył utworzyć filozofię spekulatywną,
która przekroczy zarazem empiryzm reprezentowany przez rozum, jak i czysto
intelektualistyczny, aprioryczny umysł. Symbolem tego przekroczenia byłby „mysł”, słowo
bez żadnego ustalonego przekładu na języki obce. Ta trzecia władza poznawcza miała swój
odpowiednik w strukturze istoty ludzkiej, w której rozróżniał ciało, duszę albo ducha i „jaźń”,
którą można luźno przełożyć na angielski jako „I” albo „ego”. Jaźń jest, raz jeszcze, czymś
przekraczającym zarazem ciało, jak i umysł. Wszystkie te teorie malują przed naszymi
oczami bardzo ciekawy obraz, nadal ważny, a, po koniecznej interpretacji, owocny, jako że
ma on do czynienia, m.in., z problemami sensu ludzkiej egzystencji, pozycji wyobraźni w
naszym poznaniu i relacji ciała z umysłem.
Plan zajęć (każdy temat odpowiada pojedynczym zajęciom; tematy podaję w języku
angielskim, gdyż w nim będą prowadzone wykłady):
1. Introduction: general outline of the topic. Józef Gołuchowski’s idea of the philosophy of
life; the anticipation of Polish Romanticism and the later philosophy of life (known under this
name), developed in the fin de siècle (Friedrich Nietzsche, Wilhelm Dilthey et al.).
2. Jan Nepomucen Kamiński on the nature of language and the relation between the
philosophical content and linguistic form; the discussion of conventionalism and naturalism in
the philosophy of language.
3. Recognition and self-recognition of the individual and of the nation (society) in thought of
Maurycy Mochnacki; his theory of literature and of revolution; his appeal on the need of
speculative philosophy in and for Poland.
4-5. Materialist philosophy of Polish Romanticism: Edward Dembowski and Henryk
Kamieński; for both the concept of material creation was the most fundamental idea of
philosophy; therefore they combined the practical feature of Polish philosophy with the thesis
that the matter is the only element of the reality.
6-7. August Cieszkowski: from “Prolegomena to historiosophy”, and his philosophy of
history, through “The God and palingenesis”, presenting an ontological and ethical theory of
the necessity of reincarnation, to “Our Father”, where he tries to combine the theology with
philosophy and state the thesis on the inevitability of the third epoch, epoch of the act (either
evolution or barbarity).
8-9. The function of imagination in Karol Libelt’s concepts of folk (lud) and nation (naród),
Slavic philosophy, and philosophy of the act. The use of the concept of “um” (neologism for
the phantasy in its pure form), derived from the discourses of Kamiński, Mochnacki, and
Trentowski.
10-11. Bronisław Trentowski’s reflection on the state of Anglo-European rationality. The
need for the new form of rationality, called by him “mysł” (neologism for the both pure and
complete process of thinking and cognizing). A proposition of surpassing the mind-body
problem by the concept of “jaźń” (neologism for the “I’ as not only an ego, but also the
entirety of human condition).
12. Adam Mickiewicz as the inspirator and evaluator of the endeavours of Polish
philosophers: his approval for Cieszkowski, inspiration for Libelt, and argument with
Trentowski. Wincenty Lutosławski as a 20 th century continuator of Polish philosophy of
reincarnation. His relation to Juliusz Słowacki, and comparison with Cieszkowski’s theory.
13. Adam Żółtowski, the student of August Cieszkowski the younger, son of the prominent
philosopher of the same name, as the Lutosławski active in 20 th century, developed further the
philosophy of the act, trying to develop on the same time also the Kantian and Hegelian
studies as an answer to neopositivism and scientism.
14. Henryk Elzenberg, and one of his disciples Zbigniew Herbert, were presenting a
philosophy grounded in Polish Romanticism in which the individualism and heroism played
the key rȏle. For Elzenberg the heroism was the greatest ideals; but more than any military
achievements he praised the doctrine of non-violence as requiring the most discipline and
courage.
15. Summary, closing remarks.