Philosophy of History 3800-PH26-M

Filozofia dziejów, jako gałąź filozofii praktycznej, stanowi jedną z najważniejszych części
nowoczesnej historii idei. Składają się na nią przede wszystkim namysł nad
prawidłowościami w dziejach (spekulatywna filozofia dziejów) i dociekania właściwej
metody badań historycznych (filozofia dziejów zorientowana metodologicznie).
Podczas tych zajęć przyjmiemy chronologiczny sposób prezentacji wybranych, ważnych
doktryn. Zaczniemy od starożytnej grecko-rzymskiej koncepcji cyklów dziejowych, wedle
których historia nie ma początku, ani końca, jest tylko ciągłym powtarzaniem analogicznych
epok. Pokoleniowa teoria zmian ustrojów wyrażona przez Platona w „Państwie”’ rzuci
światło na ten temat. Następnie, wprowadzimy judeo-chrześcijańską koncepcję historii
linearnej, w której zarówno początek, jak i koniec zostają ściśle określone: zrazu przez
objawienie religijne, później przez filozoficzną spekulację. W tym celu przyjrzymy się
„Państwu Bożemu” Augustyna z Hippony – dziełu, które wprowadza ideę celu procesu
historycznego, przynajmniej dla Kościoła (rozumianego jako wspólnota prawdziwych
chrześcijan). Ta idea jest kluczowa dla zrozumienia pojęcia filozofii dziejów, także w jego
odsłonie nowożytnej. I jej właśnie przyjrzymy się następnie, a zwłaszcza zsekularyzowanemu
przez nią obrazowi dziejowych prawidłowości, biorący się z różnych subdyscyplin
filozoficznych (np. etyki, teleologii, logiki spekulatywnej), a nawet nauk niefilozoficznych
(np. ekonomii, biologii). Zaczynając od Vica, zobaczymy jak dawna cykliczna koncepcja
dziejów zostaje unowocześniona do postaci „nauki nowej”, zajętej sprawami ludzkimi. Vico –
w przeciwieństwie do Platona i Augustyna – postrzega dzieje nie tylko jako wytwór sił
zewnętrznych (wszechświata albo Bożej opatrzności), lecz także ludzkiej inicjatywy. Herder,
Kant i Hegel skierują nas znów na ścieżkę linearności, każdy na swój sposób poszukując
możliwości wyśledzenia jakiegoś postępu w dziejach. Dalej, Cieszkowski pokaże nam, że
standardowe podejście heglowskie jest ograniczone przez jego skupienie na przeszłości i
teraźniejszości, co, jak argumentuje, zamyka przed nami możliwość istotnego wkładu w
postęp przez nie-zachodnią część ludzkości. Marx, z drugiej strony, wystąpi w imieniu
ekonomicznie zmarginalizowanych klas społecznych. Wilhelm von Humboldt będzie zaś
rzecznikiem empirycznych historyków, bardziej zainteresowanych faktami, niż
prawidłowościami. Wiek XX znamionuje ważna zmiana dominującej narracji w filozofii
Zachodu: od progresywnego tryumfalizmu do katastrofizmu albo pesymistycznej
marksistowskiej teorii krytycznej. Oswald Spengler wracając do koncepcji cykli
historycznych wykorzysta biologiczne metafory – i ogłosi „zmierzch Zachodu”; Walter
Benjamin będzie szukał inspiracji w judaistycznym mesjanizmie, pokładając nadzieje w
jakimś zewnętrznym, a może nawet mistycznym czynniku. Wreszcie, nasze zajęcia zostają
poświęcone najbardziej współczesnym filozoficznym teoriom dziejów, skupiając się na
problemie możliwości określenia natury końca czasów: Francis Fukuyama będzie
utrzymywał, że demokracja liberalna stanowi ostatni szczebel ludzkiego rozwoju, a Catherine
Malabou będzie poszukiwać nowych dróg do wykorzystania ludzkiej zdolności do
kształtowania nowych celów historycznych, ludzkiej „plastyczności”.
Plan zajęć (każdy temat odpowiada pojedynczym zajęciom; tematy podajemy w języku
angielskim, gdyż w nim będą prowadzone wykłady):
1.      Plato, The Republic
2.      Augustine, The City of God
3.      Giambattista Vico, The New Science
4.      Johann Gottfried von Herder, Outlines of a Philosophy of the History of Man (or Oldest
Document of Humankind)
5.      Immanuel Kant, The Conflict of the Faculties
6.      G.W.F. Hegel, Elements of the Philosophy of Right
7.      G.W.F. Hegel, The Philosophy of World History
8.  August Cieszkowski, Prolegomena to Historiosophy
9. August Cieszkowski, The Desire of All Nations (English title of Ojcze nasz, literally Our
Father)
10.  Karl Marx, Critique of Hegel’s Philosophy of Right
11.  Oswald Spengler, The Decline of the West
12.  Walter Benjamin, Theses on the Philosophy of History
13. Ernst Bloch, The Principle of Hope
14. Francis Fukuyama, The End of History?
15. Catherine Malabou, Plasticity: The Promise of Explosion