Filozofia polityki 3800-NZ-M5-26
Wykład łączy podejście historyczne z problemowym: pierwsza część przebiega zgodnie z chronologicznym rozwojem myśli politycznej od starożytności do nowożytności, druga — poświęcona XIX–XXI wiekowi — zorganizowana jest
wokół kluczowych prądów ideowych i problemów politycznych, które ukształtowały nowoczesność.
Część I — Historyczny rozwój myśli politycznej
1. Myśl polityczna starożytnej Grecji. Zajęcia otwiera refleksja nad narodzinami filozofii politycznej
w starożytnej Grecji. Omówione zostaną trzy zasadnicze stanowiska: (a) Platon — koncepcja
idealnego państwa, teoria filozofa-króla, krytyka demokracji oraz trójdzielna koncepcja duszy jako
analogon ustroju politycznego; (b) Arystoteles — człowiek jako zoon politikon, typologia ustrojów i
ich zwyrodniałych form, pojęcie dobra wspólnego i cnoty obywatelskiej; (c) sofiści i nurt
antynaturalistyczny — konwencjonalistyczna teoria prawa i polityki (Protagoras, Trazymach,
Kallikles), spór o to, czy porządek polityczny jest naturalny, czy wytworem umowy i siły.
2. Myśl polityczna średniowiecza. Kurs kontynuuje refleksją nad chrystianizacją filozofii politycznej.
Omówione zostaną dwa kluczowe ujęcia: (a) Augustyn z Hippony — dualizm dwóch państw (civitas
Dei i civitas terrena), pesymistyczna antropologia polityczna, relacja między grzechem a
koniecznością władzy przymusu; (b) Tomasz z Akwinu — synteza arystotelizmu i teologii
chrześcijańskiej, teoria prawa naturalnego i wiecznego, legitymizacja władzy świeckiej, pojęcie dobra
wspólnego w kontekście teologicznym.
3. Nowożytna myśl polityczna. Trzecia część obejmuje przełom nowożytny i kształtowanie się
nowoczesnej filozofii politycznej. Omówieni zostaną: (a) Thomas Hobbes — stan natury jako bellum
omnium contra omnes, umowa społeczna jako racjonalne rozwiązanie, Lewiatan i absolutyzm
suwerenności; (b) John Locke — liberalna koncepcja stanu natury, przyrodzone prawa do życia,
wolności i własności, rząd oparty na zgodzie rządzonych i prawo do oporu; (c) Baruch Spinoza —
wolność myślenia jako fundament polityki, demokratyczna teoria suwerenności, powiązanie rozumu i
tolerancji; (d) Jean-Jacques Rousseau — krytyka cywilizacji i nierówności, wola powszechna (volonté
générale) a wola wszystkich, umowa społeczna jako warunek prawdziwej wolności; (e) Immanuel
Kant — autonomia jednostki, imperatyw kategoryczny w kontekście politycznym, idea wiecznego
pokoju i prawo kosmopolityczne.
Część II — Zagadnienia problemowe (XIX–XXI wiek)
4. Nacjonalizm. Omówione zostaną filozoficzne i historyczne podstawy nacjonalizmu: pojęcie
narodu, konstruktywizm a primordilaizm, nacjonalizm liberalny (Mill, Renan) i jego odmiany,
związki nacjonalizmu z nowoczesnością (Anderson, Gellner, Hobsbawm).
5. Rasizm. Analiza rasizmu jako ideologii i praktyki: pseudonaukowe podstawy rasizmu w XIX
wieku, filozoficzne krytyki koncepcji rasy, związki rasizmu z kolonializmem i faszyzmem,
współczesna debata wokół rasy, strukturalnego rasizmu i polityki tożsamości.
6. Faszyzm. Faszyzm jako zjawisko polityczne i filozoficzne: ideologiczne korzenie faszyzmu (kult
narodu, wodzostwo, antymarksizm, irracjonalizm), włoski faszyzm i nazizm jako warianty, Hannah
Arendt i teoria totalitaryzmu, filozoficzne analizy podatności liberalnych demokracji na autorytaryzm.
7. Kolonializm. Filozoficzne wymiary kolonializmu: uzasadnienia imperialne w myśli europejskiej
(Locke, Mill), postkolonialna krytyka (Fanon, Said), pojęcie dekolonizacji w wymiarze politycznym i
epistemologicznym, współczesne debaty o reparacjach i dziedzictwie kolonialnym.
8. Liberalizm polityczny. Liberalizm jako główny nurt współczesnej filozofii politycznej: wolność
negatywna i pozytywna (Berlin), John Rawls i teoria sprawiedliwości jako bezstronności, liberalizm
polityczny a liberalizm metafizyczny, libertarianizm (Nozick), komunitarystyczna krytyka liberalizmu
(Sandel, MacIntyre, Taylor).
9. Konserwatyzm. Filozoficzne podstawy konserwatyzmu: Burke i krytyka rewolucji, tradycja,
porządek i stopniowa zmiana jako wartości, konserwatyzm klasyczny a neokonserwatyzm,
współczesny populistyczny konserwatyzm i jego relacja do tradycji filozoficznej.
10. Feminizm. Filozofia polityczna feminizmu: liberalny feminizm i walka o równe prawa
(Wollstonecraft, J.S. Mill), feminizm socjalistyczny i radykalny, feminizm różnicy, teoria
opiekuńczości (ethics of care), intersectionality (Crenshaw), współczesne debaty wokół reprodukcji,
parytetu i polityki płci.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Efekty kształcenia
Nabyta wiedza:
Absolwent zna i rozumie:
K_W02, w pogłębionym stopniu metody badawcze i strategie argumentacyjne filozofii
polityki
K_W03, specjalistyczną terminologię filozoficzną w języku polskim
K_W05, główne kierunki rozwoju i najważniejsze nowe osiągnięcia w ramach filozofii
polityki
K_W08, w pogłębionym stopniu normy konstytuujące i regulujące struktury i instytucje
społeczne oraz źródła tych norm, ich naturę, zmianę i drogi wpływania na ludzkie zachowania
K_W10, w pogłębionym stopniu rolę refleksji filozoficznej w kształtowaniu polityki
K_W11, w pogłębionym stopniu zależność między kształtowaniem się idei filozoficznych a
zmianami w kulturze, w społeczeństwie i sferze polityki
Nabyte umiejętności:
Absolwent potrafi:
K_U02, określać stopień doniosłości stawianych tez dla badanego problemu lub argumentacji
K_U03, analizować złożone argumenty filozoficzne, identyfikować składające się na nie tezy
i założenia, ustalać zależności logiczne i argumentacyjne między tezami
K_U04, identyfikować zaawansowane strategie argumentacyjne w wypowiedziach ustnych i
pisemnych
K_U06, twórczo i innowacyjnie wykorzystywać wiedzę filozoficzną i metodologiczną w
formułowaniu hipotez i konstruowaniu krytycznych argumentacji
K_U09, konstruować i twórczo rekonstruować argumentacje z perspektywy różnych
stanowisk filozoficznych, uwzględniając właściwe każdemu z nich typy argumentacji i
dostrzegając zachodzące między nimi zbieżności i różnice
Nabyte kompetencje społeczne:
Absolwent jest gotów do:
K_K02, rozpoznawania braków w swojej wiedzy i umiejętnościach i poszukiwania
możliwości usunięcia tych braków
K_K03, samodzielnego podejmowania i inicjowania działań zawodowych oraz planowania i
organizowania ich przebiegu
K_K04, dostrzegania i formułowania problemów etycznych związanych z własną pracą
badawczą i odpowiedzialnością przed współpracownikami i innymi członkami społeczeństwa
oraz do aktywności w rozwiązywaniu tych problemów
K_K05, aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym i kulturalnym; interesuje się
nowatorskimi koncepcjami filozoficznymi w powiązaniu z innymi częściami życia
kulturalnego i społecznego i zachęca do wdrażania tych koncepcji
Kryteria oceniania
Zaliczenie wykładu: sprawdzian pisemny.
Dopuszczalna liczba nieobecności podlegająca usprawiedliwieniu w semestrze: 2
Literatura
Anderson B., Wspólnoty wyobrażone, przeł. S. Amsterdamski, Kraków: Znak, 1997
Arendt H., Korzenie totalitaryzmu, przeł. D. Grinberg, M. Szawiel, Warszawa: Świat Książki,
2008
Arystoteles, Etyka nikomachejska, przeł. D. Gromska, Warszawa: PWN
Arystoteles, Polityka, przeł. L. Piotrowicz, Warszawa: PWN
Augustyn z Hippony, Państwo Boże, przeł. W. Kubicki, Kęty: Antyk, 1998
Beauvoir S. de, Druga płeć, przeł. G. Mycielska, M. Leśniewska, Warszawa: Czarna Owca, 2014
Berlin I., Dwie koncepcje wolności i inne eseje, przeł. D. Grinberg, Warszawa: Res Publica, 1991
Burke E., Rozważania o rewolucji we Francji, przeł. D. Lachowska, Warszawa: Znak, 1994
Butler J., Uwikłani w płeć, przeł. K. Krasuska, Warszawa: Krytyka Polityczna, 2008
Crenshaw K., Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence against
Women of Color, „Stanford Law Review" 1991, t. 43, nr 6
Dworkin R., Biorąc prawa poważnie, przeł. T. Kowalski, Warszawa: PWN, 1998
Eco U., Ur-Faszyzm, [w:] tenże, Pięć pism moralnych, przeł. I. Kania, Kraków: Znak, 1999
Fanon F., Czarna skóra, białe maski, przeł. U. Kropiwiec, Kraków: Karakter, 2020
Fanon F., Wyklęty lud ziemi, przeł. H. Tygielska, Warszawa: PIW, 1985
Fraser N., Drogi feminizmu, przeł. A. Weseli, Warszawa: Krytyka Polityczna, 2014
Gellner E., Narody i nacjonalizm, przeł. T. Hołówka, Warszawa: Difin, 2009
Gilson É., Duch filozofii średniowiecznej, przeł. J. Rybałt, Warszawa: PAX, 1958
Gilligan C., Innym głosem, przeł. B. Szelewa, Warszawa: Krytyka Polityczna, 2015
Griffin R., The Nature of Fascism, London: Routledge, 1993
Hobbes T., Lewiatan, przeł. C. Znamierowski, Warszawa: PWN
Hobsbawm E., Narody i nacjonalizm po 1780 roku, przeł. J. Maciejczyk, M. Starnawski,
Warszawa: Difin, 2010
Kant I., Do wiecznego pokoju, przeł. M. Żelazny, Toruń: Comer, 1992
Kant I., Metafizyka moralności, przeł. E. Nowak, Warszawa: PWN, 2005
Kymlicka W., Współczesna filozofia polityczna, przeł. A. Pawelec, Kraków: Znak, 1998
Locke J., Dwa traktaty o rządzie, przeł. Z. Rau, Warszawa: PWN, 1992
MacIntyre A., Dziedzictwo cnoty, przeł. A. Chmielewski, Warszawa: PWN, 1996
Mannheim K., Myśl konserwatywna, przeł. S. Magala, Warszawa: KiW, 1986
Mill J.S., Poddaństwo kobiet, [w:] J.S. Mill, H. Taylor Mill, Poddaństwo kobiet i inne pisma,
Warszawa: Wyd. Sejmowe, 1995
Mills C., The Racial Contract, Ithaca: Cornell UP, 1997
Nozick R., Anarchia, państwo, utopia, przeł. P. Maciejko, M. Szczubiałka, Warszawa: Aletheia,
1999
Nussbaum M., Kobiety i sprawiedliwość społeczna, przeł. W. Chańska [i in.], Kraków: Wyd. UJ,
2008
Oakeshott M., Racjonalizm w polityce i inne eseje, przeł. A. Lipszyc, Warszawa: Aletheia, 1999
Platon, Państwo, przeł. W. Witwicki, Warszawa: PWN
Platon, Prawa, przeł. M. Maykowska, Warszawa: PWN, 1960
Platon, Protagoras, przeł. L. Regner, Warszawa: PWN, 1995
Rawls J., Liberalizm polityczny, przeł. A. Romaniuk, Warszawa: PWN, 1998
Rawls J., Teoria sprawiedliwości, przeł. M. Panufnik, J. Pasek, A. Romaniuk, Warszawa: PWN,
1994
Reale G., Historia filozofii starożytnej, t. II, przeł. E.I. Zieliński, Lublin: KUL, 1997
Renan E., Co to jest naród?, [w:] Być narodem. Wybór pism, przeł. P. Kłossowski, Kraków:
Znak, 1994
Rousseau J.J., Rozprawa o nierówności, przeł. H. Elzenberg, Kęty: Antyk, 2002
Rousseau J.J., Umowa społeczna, przeł. A. Peretiatkowicz, Kęty: Antyk, 2002
Said E., Kultura i imperializm, przeł. M. Wyrwas-Wiśniewska, Kraków: Wyd. UJ, 2009
Said E., Orientalizm, przeł. M. Wyrwas-Wiśniewska, Poznań: Zysk i S-ka, 2005
Sandel M., Liberalism and the Limits of Justice, Cambridge: CUP, 1982
Scruton R., Co znaczy konserwatyzm, przeł. T. Bieroń, Poznań: Zysk i S-ka, 2002
Skinner Q., The Foundations of Modern Political Thought, t. I–II, Cambridge: CUP, 1978
Smith A.D., Etniczne źródła narodów, przeł. M. Głowacka-Grajper, Kraków: Wyd. UJ, 2009
Spinoza B., Traktat teologiczno-polityczny, przeł. I. Halpern-Myślicki, Warszawa: PWN, 1984
Taylor C., Etyka autentyczności, przeł. A. Pawelec, Kraków: Znak, 1996
Tomasz z Akwinu, O władzy (De regno), przeł. M. Matyszkowicz, Kraków: Ośrodek Myśli
Politycznej, 2006
Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna (Traktat o prawie, I-II, q. 90–97), Londyn: Veritas
Wollstonecraft M., Wołanie o prawa kobiety, przeł. M. Filipczuk, Kraków: Mamania, 2011