Filozofia posthumanizmu: człowiek, technika i nowy materializm 3800-NZ-M3-26

Wykład stanowi omówienie filozofii posthumanizmu jako jednego z głównych nurtów współczesnej humanistyki. Rozważania skupiają się na człowieku, technice i nowym materializmie, co pozwala ukazać posthumanizm z różnych punktów widzenia. Na początku zostaje rozważony filozoficzny status posthumanizmu, gdyż kwestia ta pozostaje przedmiotem sporu. Niektórzy badacze traktują posthumanizm jako wyraźnie zarysowaną propozycję teoretyczną, natomiast inni widzą w nim interdyscyplinarny zbiór idei i narracji. Wykład porządkuje podstawowe pojęcia oraz koncepcje posthumanizmu w celu przedstawienia uczestnikom kursu ważnego obszaru filozofii współczesnej, w którym podejmuje się namysł nad człowiekiem i techniką.
Pytanie o człowieka zyskuje na aktualności w obliczu dynamicznych przemian współczesnego świata. Rozwój nauki i technologii zmienia rozumienie tego, co ludzkie w skali niespotykanej dotąd w dziejach. Zagadnienie to nabiera szczególnego znaczenia wobec kryzysu tradycji humanistycznej, która jest źródłem klasycznego rozumienia człowieka. Koncepcja ta opiera się na przekonaniu o wyjątkowej pozycji bytu ludzkiego, stanowiącego w założeniu centrum i miarę wszechrzeczy. Posthumanizm przepracowuje takie rozumienie człowieka, poddając krytyce antropocentryczne założenia tradycyjnego humanizmu. Ważnymi punktami odniesienia dla tej krytyki są rozważania Heideggera, Foucaulta oraz Derridy. Posthumanizm rozwija obecny u tych myślicieli namysł nad statusem człowieka, granicami podmiotowości, techniką oraz relacjami między tym, co ludzkie i nie-ludzkie.

Filozofia posthumanizmu podejmuje próbę przekroczenia tradycyjnych dualizmów, które przez stulecia kształtowały humanistyczną wizję człowieka. Donna Haraway w swoim słynnym „Manifeście cyborga” ukazuje człowieka jako istotę konstytutywnie uwikłaną w relacje ze zwierzętami i techniką. Rosi Braidotti rozwija projekt posthumanistycznej podmiotowości, akcentujący jej relacyjny i procesualny charakter, co podważa esencjalistyczne ujęcia człowieka. Natomiast Francesca Ferrando podejmuje próbę systematyzacji tego kierunku oraz rozwija własny projekt posthumanizmu egzystencjalnego. Centralną kategorię tego nurtu filozofii stanowi figura postczłowieka, która pełni funkcję konceptualnego narzędzia dla krytyki esencjalistycznych i antropocentrycznych ujęć człowieczeństwa.
Szczególna uwaga zostaje poświęcona technice, która stanowi istotny kontekst dla współczesnego namysłu nad człowiekiem. Technika zostaje ujęta nie tylko jako zbiór narzędzi pozostających w ludzkiej dyspozycji, lecz także jako sposób poznawania i działania w świecie. Punkt odniesienia stanowi Heideggerowskie pytanie o istotę techniki, zgodnie z którym technika jest przede wszystkim sposobem ujawniania bytu. Omówione zostają także wybrane koncepcje z obszaru filozofii techniki – w szczególności postfenomenologia Dona Ihdego oraz hermeneutyka techniki Bernarda Stieglera. Osobny problem stanowi transhumanizm, który zostaje omówiony jako stanowisko odmienne od posthumanizmu. Analiza tego nurtu pozwala rozważyć, czy technika stanowi przede wszystkim narzędzie rozszerzania ludzkich możliwości.

Ostatnia część wykładu dotyczy ontologicznych podstaw posthumanizmu, ze szczególnym uwzględnieniem nowego materializmu. Wspólnym mianownikiem omawianych koncepcji jest odejście od prostego przeciwstawiania podmiotu i przedmiotu, człowieka i rzeczy, natury i kultury, a także zakwestionowanie przekonania, że sprawczość przysługuje wyłącznie ludzkiemu podmiotowi. Przedstawione zostają teoria aktora-sieci Bruno Latoura, koncepcja realizmu sprawczego Karen Barad oraz teoria asamblażu Manuela DeLandy. Celem tej części wykładu jest pokazanie, że posthumanizm nie ogranicza się do krytyki klasycznego humanizmu, lecz prowadzi także do głębszej rewizji ontologii. Człowiek przestaje być ujmowany jako centrum i miara wszechrzeczy, a zostaje ukazany jako byt uwikłany w sieci ludzkich i nie-ludzkich relacji.