Filozofia polityki 3800-NZ-F1-26

Celem zajęć jest zapoznanie studentów z podstawowymi zagadnieniami filozofii polityki —
dyscypliny zajmującej się normatywną i pojęciową refleksją nad życiem politycznym, władzą,
sprawiedliwością, wolnością i legitymizacją porządku politycznego. Kurs łączy podejście historyczne
z problemowym: pierwsza część przebiega zgodnie z chronologicznym rozwojem myśli politycznej
od starożytności do nowożytności, druga — poświęcona XIX–XXI wiekowi — zorganizowana jest
wokół kluczowych prądów ideowych i problemów politycznych, które ukształtowały nowoczesność.
Część I — Historyczny rozwój myśli politycznej
1. Myśl polityczna starożytnej Grecji. Zajęcia otwiera refleksja nad narodzinami filozofii politycznej
w starożytnej Grecji. Omówione zostaną trzy zasadnicze stanowiska: (a) Platon — koncepcja
idealnego państwa, teoria filozofa-króla, krytyka demokracji oraz trójdzielna koncepcja duszy jako
analogon ustroju politycznego; (b) Arystoteles — człowiek jako zoon politikon, typologia ustrojów i
ich zwyrodniałych form, pojęcie dobra wspólnego i cnoty obywatelskiej; (c) sofiści i nurt
antynaturalistyczny — konwencjonalistyczna teoria prawa i polityki (Protagoras, Trazymach,
Kallikles), spór o to, czy porządek polityczny jest naturalny, czy wytworem umowy i siły.
2. Myśl polityczna średniowiecza. Kurs kontynuuje refleksją nad chrystianizacją filozofii politycznej.
Omówione zostaną dwa kluczowe ujęcia: (a) Augustyn z Hippony — dualizm dwóch państw (civitas
Dei i civitas terrena), pesymistyczna antropologia polityczna, relacja między grzechem a
koniecznością władzy przymusu; (b) Tomasz z Akwinu — synteza arystotelizmu i teologii
chrześcijańskiej, teoria prawa naturalnego i wiecznego, legitymizacja władzy świeckiej, pojęcie dobra
wspólnego w kontekście teologicznym.
3. Nowożytna myśl polityczna. Trzecia część obejmuje przełom nowożytny i kształtowanie się
nowoczesnej filozofii politycznej. Omówieni zostaną: (a) Thomas Hobbes — stan natury jako bellum
omnium contra omnes, umowa społeczna jako racjonalne rozwiązanie, Lewiatan i absolutyzm
suwerenności; (b) John Locke — liberalna koncepcja stanu natury, przyrodzone prawa do życia,
wolności i własności, rząd oparty na zgodzie rządzonych i prawo do oporu; (c) Baruch Spinoza —
wolność myślenia jako fundament polityki, demokratyczna teoria suwerenności, powiązanie rozumu i
tolerancji; (d) Jean-Jacques Rousseau — krytyka cywilizacji i nierówności, wola powszechna (volonté
générale) a wola wszystkich, umowa społeczna jako warunek prawdziwej wolności; (e) Immanuel
Kant — autonomia jednostki, imperatyw kategoryczny w kontekście politycznym, idea wiecznego
pokoju i prawo kosmopolityczne.
Część II — Zagadnienia problemowe (XIX–XXI wiek)
4. Nacjonalizm. Omówione zostaną filozoficzne i historyczne podstawy nacjonalizmu: pojęcie
narodu, konstruktywizm a primordilaizm, nacjonalizm liberalny (Mill, Renan) i jego odmiany,
związki nacjonalizmu z nowoczesnością (Anderson, Gellner, Hobsbawm).
5. Rasizm. Analiza rasizmu jako ideologii i praktyki: pseudonaukowe podstawy rasizmu w XIX
wieku, filozoficzne krytyki koncepcji rasy, związki rasizmu z kolonializmem i faszyzmem,
współczesna debata wokół rasy, strukturalnego rasizmu i polityki tożsamości.
6. Faszyzm. Faszyzm jako zjawisko polityczne i filozoficzne: ideologiczne korzenie faszyzmu (kult
narodu, wodzostwo, antymarksizm, irracjonalizm), włoski faszyzm i nazizm jako warianty, Hannah
Arendt i teoria totalitaryzmu, filozoficzne analizy podatności liberalnych demokracji na autorytaryzm.
7. Kolonializm. Filozoficzne wymiary kolonializmu: uzasadnienia imperialne w myśli europejskiej
(Locke, Mill), postkolonialna krytyka (Fanon, Said), pojęcie dekolonizacji w wymiarze politycznym i
epistemologicznym, współczesne debaty o reparacjach i dziedzictwie kolonialnym.
8. Liberalizm polityczny. Liberalizm jako główny nurt współczesnej filozofii politycznej: wolność
negatywna i pozytywna (Berlin), John Rawls i teoria sprawiedliwości jako bezstronności, liberalizm
polityczny a liberalizm metafizyczny, libertarianizm (Nozick), komunitarystyczna krytyka liberalizmu
(Sandel, MacIntyre, Taylor).
9. Konserwatyzm. Filozoficzne podstawy konserwatyzmu: Burke i krytyka rewolucji, tradycja,
porządek i stopniowa zmiana jako wartości, konserwatyzm klasyczny a neokonserwatyzm,
współczesny populistyczny konserwatyzm i jego relacja do tradycji filozoficznej.
10. Feminizm. Filozofia polityczna feminizmu: liberalny feminizm i walka o równe prawa
(Wollstonecraft, J.S. Mill), feminizm socjalistyczny i radykalny, feminizm różnicy, teoria
opiekuńczości (ethics of care), intersectionality (Crenshaw), współczesne debaty wokół reprodukcji,
parytetu i polityki płci.