Marksizm a rewolucja 3800-MR26-S-OG

Seminarium „Marksizm a rewolucja” poświęcone jest analizie związków między teorią marksistowską a historycznymi doświadczeniami rewolucyjnymi, zarówno jej wkładem w te doświadczenia, jak i wkładem doświadczeń w teorię. Chodzi zatem o zbadanie, jak doświadczenia rewolucyjne mają się do teorii marksistowskiej i jak ona ma się do nich, czy i jak teoria ta ewoluuje pod wpływem owych doświadczeń oraz czy i na ile wywiera na nie wpływ.
Będziemy zastanawiali się nad tym, poczynając niejako od podstaw – od tego, czy gatunek ludzki i jego kultura to jedynie skutek ewolucji, czy również „rewolucji ludzkiej”, a jeśli tak, to na czym ona polegała. Jak kształtowały się nierówności i antagonizmy społeczne oraz jak historycznie ewoluowały społeczne formy wyciskania przez pewne grupy społeczne – klasy – pracy dodatkowej z innych klas – formy nazwane przez Marksa i Engelsa sposobami produkcji. Będziemy starali się odpowiedzieć na pytanie, czym jest sposób produkcji, a konkretnie, czemu w konstytuującej go jedności społecznych stosunków produkcji i sił wytwórczych przypada prymat, i jak poważne kłopoty teoretyczne na tym polu nastręcza zarówno myśl samego Marksa, jak i historia marksizmu.
Zajmiemy się również bardzo kontrowersyjną wśród marksistów kwestią czasu, miejsca i warunków narodzin kapitalizmu oraz przebiegu procesu jego ekspansji w skali światowej. Będzie nas interesowało, co dzieje się z przedkapitalistycznymi sposobami produkcji, które szerzący się kapitalizm zastawał na obszarach swojej ekspansji i co w ich obliczu działo się – i dzieje – z kapitalizmem. To kolejna bardzo kontrowersyjna sprawa w historii marksizmu.
Rolę rewolucji w procesach zmian sposobów produkcji i w ich kryzysach będziemy rozpatrywali w świetle sił i słabości, sprzeczności wewnętrznych, białych plam, krępujących myśl dogmatów, osiągnięć i porażek historycznie ewoluującej teorii marksistowskiej, nieustannych starć ortodoksji z heterodoksją na jej gruncie. Podejmiemy też, w świetle procesów i doświadczeń rewolucyjnych, problem: jedność teorii marksistowskiej czy wielość teorii zainspirowanych przez „klasyków”. Będziemy starali się rozpatrywać ten problem i wcześniej wspomniane kwestie w świetle i na tle pierwszych rewolucji, tradycyjnie nazywanych – co dziś też jest przedmiotem poważnych kontrowersji – burżuazyjnymi oraz późniejszych rewolucji przebiegających w oczach jednych w marksizmie „etapami”, a w oczach innych „permanentnie” przerastających w rewolucje socjalistyczne.
Niejako w ogniu wielkich rewolucji XX wieku w Europie, Azji, Ameryce Łacińskiej i Afryce będziemy zatem zastanawiać się, w jaki sposób adepci i rzecznicy marksizmu, a zarazem działacze rewolucyjni konceptualizowali w swoim czasie możliwość radykalnej zmiany społecznej: kto jest podmiotem rewolucji, jakie są jej warunki materialne, jaka jest relacja między siłami wytwórczymi a stosunkami produkcji, jaka rola przypada robotnikom, chłopstwu i innym warstwom, związkom zawodowym i innym organizacjom społecznym, masowej spontaniczności i organizacji, rewolucyjnym partiom, organizacjom polityczno-wojskowym i armiom, przemocy, wojnie, teoriom i ideologiom. Lektury będą obejmować zarówno teksty klasyczne — Marksa, Engelsa, Lenina, Luksemburg, Trockiego, Kołłontaj, Mao, Ho Chí Minha, Guevary, Fanona – jak i nowoczesne interpretacje oraz polemiki uznanych autorów. Zajęcia będą miały charakter problemowy i porównawczy: zamiast linearnie rekonstruować dzieje kolejnych rewolucji, będziemy badać różne modele rewolucji oraz przyczyny ich zwycięstw, klęsk, ograniczeń i zwyrodnień i upadków. Seminarium zakłada bliską lekturę tekstów źródłowych, ich historyczną kontekstualizację oraz wspólną dyskusję nad aktualnością myśli marksistowskiej dla pojmowania rewolucji jako problemu teoretycznego i historycznego oraz pojmowania rewolucji jako podstawowego źródła rozwoju tej myśli.

Koordynatorzy przedmiotu

Michał Kozłowski

Rodzaj przedmiotu

seminaria monograficzne
ogólnouniwersyteckie

Efekty kształcenia

Nabyta wiedza:

Studenci: znają podstawowe i zaawansowane pojęcia marksizmu dotyczące sposobów produkcji, klas społecznych, rewolucji i kapitalizmu; mają wiedzę o sporach wokół genezy nierówności społecznych, narodzin i ekspansji kapitalizmu oraz roli rewolucji w przemianach historycznych; rozumieją relacje między teorią marksistowską a doświadczeniami rewolucyjnymi oraz główne nurty i kontrowersje w historii marksizmu.

Nabyte umiejętności:

Studenci: czytają i interpretują klasyczne oraz współczesne teksty marksistowskie; analizują związki między teorią a procesami historycznymi i rewolucyjnymi; porównują różne modele rewolucji, ich uwarunkowania i skutki; rozpoznają spory teoretyczne w obrębie marksizmu i poprawnie posługują się terminologią dotyczącą klas, sposobów produkcji, sił wytwórczych, stosunków produkcji i zmian społecznych.

Nabyte kompetencje społeczne:

studenci znają zakres posiadanej przez siebie wiedzy i posiadanych umiejętności, rozumieją potrzebę ciągłego dokształcania się i rozwoju zawodowego- są otwarci na nowe idee i gotowi do zmiany opinii w świetle dostępnych danych i argumentów

Kryteria oceniania

Zajęcia będą zaliczane na ocenę na podstawie referatów lub esejów. Referaty powinny w sposób pogłębiony i w oparciu o dodatkowe źródła przedstawiać problematykę omawianą na poszczególnych spotkaniach. Eseje powinny zawierać przemyślane i spójne rozwinięcie wybranych aspektów problematyki, której dotyczy kurs.

Dopuszczalna liczba nieobecności podlegających usprawiedliwieniu w semestrze: 2

Literatura

-Chris Knight, Blood Relations: Menstruation and the Origins of Culture, Yale University Press, 1991; David Graeber, David Wengrow, Narodziny wszystkiego. Nowa historia ludzkości, Zysk i S-ka, 2022.

-Karol Marks, Kapitał. Krytyka Ekonomii Politycznej, w: K. Marks, F. Engels, Dzieła t. 23, Książka i Wiedza, 1968; Louis Alhusser, On the Primacy of the Relations of Production over the Productive Forces, w: idem, On the Reproduction of Capitalism. Ideology and Ideological State Apparatuses, Verso, 2014; Louis Althusser, Marx in His Limits, w: idem, Philosophy of the Encounter. Later Writings, 1978-87, Verso 2011; Pierre-Philippe Rey, Class Alliances, „International Journal of Sociology”, t. XII, nr 3, 1982; Robert Paul Resch, Modes of Production and Historical Development, w: idem, Althusser and the Renewal of Marxist Social Theory, University of California Press, 1992.

-Joseph Needham, Wielkie miareczkowanie, PIW, 1984; Karl August Wittfogel, Oriental Despotism. A comparative Study of Total Power, University of Chicago Press, 1967; Laura da Graca, Andrea Zingarelli (red.), Studies in Pre-Capitalist Modes of Production, Haymarket 2016.

-Robert Brenner, Economic Backwardness in Eastern Europe in Light of Developments in the West, w: D. Chirot (red.), The Origins of Backwardness in Eastern Europe: Economics and Politics from the Middle Ages Until the Early Twentieth Century, University of California Press, 1991; Robert Brenner, The Origins of Capitalist Development: A Critique of Neo-Smithian Marxism. „New Left Review”, nr 104, 1977; Immanuel Wallerstein, The Modern World-System, I: Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century, Academic Press, 1974; Eric R. Wolf, Europa i ludy bez historii, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009.

-Karol Marks, Fryderyk Engels, Manifest Partii Komunistycznej, w: K. Marks, F. Engels, Dzieła t. 4, Książka i Wiedza, 1962; George C. Comninel, Rethinking the French Revolution. Marxism and the Revisionist Challenge, Verso, 1987; George C. Comninel, Revolution in History: The Communist Manifesto in Context, w: D. Moggach, P. Leduc Browne (red.), The Social Question and the Democratic Revolution. Marx and the Legacy of 1848, University of Ottawa Press, 2000; George C. Comninel, Marx’s Context, „History of Political Thought”, t. XXI, nr 3, 2000.

-Norman Geras, The Legacy of Rosa Luxemburg, NLB 1976; Róża Luksemburg, Strajk masowy, partia i związki zawodowe, w: eadem, O rewolucji. Rosja 1905, 1917, Książka i Prasa, 2008; Lew Trocki, W czym się różnimy?, w: „Rewolucja” nr 1, 2001.

-Róża Luksemburg, Kwestia polska a ruch socjalistyczny, Wyd. SDKPiL,1905; Róża Luksemburg, Czego chcemy? Komentarz do programu Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy, Wyd. SDKPiL, 1906; Res [Feliks Perl], Koordynacja czy utożsamienie (Kilka słów o naszym stosunku do rewolucji rosyjskiej), Życie 1907; Res [F. Perl], Kwestia polska w oświetleniu „socjaldemokracji” polskiej, Życie, 1907.

-Włodzimierz Lenin, O zadaniach proletariatu w obecnej rewolucji (Tezy kwietniowe), w: idem, Dzieła wszystkie t. 31, Książka i Wiedza, 1987; Włodzimierz Lenin, Państwo i rewolucja, w: idem, Dzieła wszystkie t. 33, Książka i Wiedza 1987; Lew Trocki, Historia rewolucji rosyjskiej, Bibljon, 1932; Lew Trocki, Trzy koncepcje rewolucji rosyjskiej, „Rewolucja” nr 1, 2001.

-Róża Luksemburg, Wybór pism, t. 2, Książka i Wiedza, 1958; Pierre Broué, The German Revolution, 1917-1923, Haymarket Books, 2006; Jean-Numa Ducange, Republika we krwi. Berlin, Wiedeń: u źródeł nazizmu, Książka i Prasa 2024.

-Aleksandra Kołłontaj, Opozycja robotnicza, Ośrodek Pracy Politycznej „Sigma” SZSP UW, 1981; Lew Trocki, Zdradzona rewolucja. Czym jest ZSRR i dokąd zmierza, Wibet, 1991; Lew Trocki, Co to jest rewolucja permanentna? Tezy podstawowe, „Rewolucja” nr 1, 2001.

-Harold Isaacs, The Tragedy of the Chinese Revolution, Haymarket Books, 2010; Edgar Snow, Red Star Over China, Gollancz 1937; Mao Tse-tung, Dzieła wybrane, t. 1-2, Książka i Wiedza, 1953-1954.

-Lew Trocki, The Spanish Revolution (1931-39), Pathfinder Press, 1973; Pierre Broué, Émile Témime, The Revolution and the Civil War in Spain, The MIT Press, 1972.

-Milovan Dżilas, Memoir of a Revolutionary, Harcourt Brace Jovanovich, 1973; Edward Kardelj, Tito and Socialist Revolution of Yugoslavia, Socialist Thought and Practice, 1980; Katarzyna Bielińska, Wolność, samorządność, rewolucja. Filozofia praxis w Jugosławii, Książka i Prasa 2026; Svetozar Vukmanović-Tempo, How and Why the People’s Liberation Struggle of Greece Met with Defeat, Merritt & Hatcher, 1950.

-Bernard B. Fall (red.), Ho Chi Minh on Revolution: Selected Writings, 1920-66, Praeger, 1967; Vo Nguyen Giap, Wojna wyzwoleńcza narodu wietnamskiego, MON, 1964; Vo Nguyen Giap, National Liberation War in Vietnam: General Line - Strategy - Tactics, Foreign Languages Publishing House, 1971; Nguyen Khac Vien, Tradition and Revolution in Vietnam, Indochina Resource Center, 1974.

-Fidel Castro, The Second Declaration of Havana, Pathfinder Press, 1994; Ernesto Guevara, Wojna partyzancka jako metoda walki; Socjalizm i człowiek na Kubie; Orędzie do Organizacji Trójkontynentalnej, „Rewolucja” nr 1, 2001; Ernesto Guevara, Congo Diary: Episodes of the Revolutionary War in the Congo, Ocean Press 2011; Joseph Hansen, Dynamics of the Cuban Revolution. A Marxist Appreciation, Pathfinder Press 1978; Régis Debray, Revolution in the Revolution? Armed Struggle and Political Struggle in Latin America, Verso, 2017.

-Frantz Fanon, Algieria zrzuca zasłonę, Iskry, 1962; Frantz Fanon, Wyklęty lud ziemi, Karakter, 2025; Nguyen Nghe [Nguyen Khac Vien], Frantz Fanon and the Problems of Independence, „Viewpoint Magazine” nr 6, 2018; Lewis R. Gordon, What Fanon Said: A Philosophical Introduction to His Life and Thought, Fordham University Press, 2015.

-Jacek Kuroń, Karol Modzelewski, List otwarty do partii, „Samorządna Rzeczpospolita”, program NSZZ „Solidarność” z 1981 r.

Więcej informacji

Więcej informacji o poziomie przedmiotu, roku studiów (i/lub semestrze) w którym się odbywa, o rodzaju i liczbie godzin zajęć - szukaj w planach studiów odpowiednich programów. Ten przedmiot jest związany z programami: