Modernistyczna filozofia religii 3800-MFR26-M
W okresie modernizmu chętnie odrzucano dziewiętnastowieczne podejście do
fenomenu religii - w wersji kościelnej ortodoksji, w postaci ujęć charakterystycznych dla szeroko
rozumianego pozytywizmu i w formie rozwiązań, charakterystycznych dla ówczesnej metafizyki
indukcyjnej. Hasłu powrotu do św. Tomasza oraz tendencjom „mediewalistycznym” przeciwstawiano
propozycje, określane zbiorczym mianem modernizmu katolickiego. Scjentystycznemu
agnostycyzmowi przeciwstawiano prawo do wiary. Rozwiązania monistyczne oraz
dziewiętnastowieczne próby budowania metafizyki indukcyjnej, włączającej potrzeby religijne,
odrzucano jako arbitralne konstrukcje lub prezentowano nowe fakty naukowe, możliwe do połączenia
z wiarą w istnienie Boga – z obszaru psychologii podświadomości. Odrzucano racjonalistyczną
metafizykę, by uzasadniać irracjonalną wiarę bądź budowano nową metafizykę, w ramach której
kreowano nowy obraz Boga. Szukano ram poznawczych, tłumaczących doświadczenia religijne.
Spierano się o kulturowy i indywidualny wymiar przekonań religijnych, pytano o wiarę i niewiarę
człowieka nowoczesnego. Podnoszono kwestię potencjału religijnego filozofii Bergsona,
podejmowano zagadnienie istnienia oraz natury Boga w filozofii pragmatyzmu.
Na wykładzie poruszone zostaną m. in. następujące zagadnienia:
- Filozofia i psychologia religii Williama Jamesa (spór z Williamem K. Cliffordem i „wola wiary”,
koncepcja doświadczenia religijnego, zastosowanie pragmatycznej koncepcji prawdy do przekonań
religijnych, Bóg w pluralistycznym wszechświecie). Bóg w świetle humanizmu Ferdinanda C.S.
Schillera. Bóg i chrześcijaństwo w koncepcji Johna Deweya.
- Podświadomość a stany mistyczne, metafizyka doświadczalna i koncepcja Boga w myśli Edwarda
Abramowskiego. Abramowski a James.
- John H. Newman: „logika wiary” oraz koncepcja rozwoju doktryny chrześcijańskiej. Modernizm
katolicki Alfreda Loisy: spór o istotę i zmienność chrześcijaństwa.
- Stanisław Brzozowski i religia: ewolucja poglądów Brzozowskiego na problematykę religijną i
katolicyzm (od przyjęcia diagnoz E. Durkheima do drugiej wersji filozofii pracy). Filozofia pracy a
religia. Brzozowski a Newman. Brzozowski a Loisy. Brzozowski a James. Dawne i współczesne
interpretacje „zwrotu religijnego” Brzozowskiego.
- Modernizm katolicki George’a Tyrrella, Eduarda LeRoy i Maurice’a Blondela: problem
nowoczesnego uzasadniania przekonań religijnych; symbolizm w nauce i w religii; zagadnienie
sumienia; Blondelowska filozofia działania.
- Mariana Zdziechowskiego koncepcja związków pomiędzy chrześcijaństwem, pesymizmem i
romantyzmem. Zdziechowski o religijnym potencjale myśli Schopenhauera. Zdziechowski a Newman.
Zdziechowski a modernizm katolicki Tyrrella i Blondela. Indie w myśli religijnej Zdziechowskiego.
- Marian Massonius, czyli agnostycyzm epoki modernizmu katolickiego. Problem teodycei:
korespondencja Massoniusa ze Zdziechowskim.
- Potencjał religijny filozofii H. Bergsona. Jan W. Dawid o religii i mistyce. Bergson a
chrześcijaństwo w ujęciu J. W. Dawida.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Efekty kształcenia
Nabyta wiedza:
Osoba studiująca ma uporządkowaną wiedzę o wybranych stanowiskach z zakresu filozofii religii
przełomu XIX i XX wieku; zna podstawowe metody badawcze i strategie argumentacyjne stosowane
przez wybranych przedstawicieli epoki modernizmu w obszarze refleksji nad doświadczeniem
religijnym i wiarą religijną.
Nabyte umiejętności:
Osoba studiująca wykrywa zależności między kształtowaniem się idei filozoficznych a procesami
społecznymi i kulturowymi.
Nabyte kompetencje społeczne:
Osoba studiująca ma świadomość znaczenia refleksji humanistycznej i filozoficznej dla formowania
się więzi społecznych.
Kryteria oceniania
Oceniana będzie praca pisemna – esej, dotyczący omawianego na wykładzie autora bądź
zagadnienia.
Dopuszczalna liczba nieobecności podlegających usprawiedliwieniu w semestrze: 2
Literatura
Wybrana literatura podmiotowa:
W. K. Clifford, Lectures and Essays, London 1879; W. James, Prawo do wiary, przeł. A. Grobler,
Warszawa 1996, W. James, Doświadczenia religijne, przeł. J. Hempel, Kraków 2001, W. James,
Pragmatyzm. Nowe imię paru starych stylów myślenia, przeł. M. Szczubiałka, Warszawa 1998; W.
James, Filozofia wszechświata, przeł. W. Witwicki, Lwów 1911; Z wybranych problemów filozofii.
Początek wprowadzenia do filozofii, przeł. M. Filipczuk, Kraków 2004; F. C. S. Schiller, Riddles of the
Sphinx, New York 1968, F. C. S. Schiller, Studies in Humanism, New York 1969; J. Dewey, Christianity
and Democracy w: J. Dewey, The Early Works, Carbondale 1969; J. Dewey, A Common Faith w: J.
Dewey, The Later Works, Carbondale and Edwardsville 1989, t. 9; E. Abramowski, Źródła
podświadomości i jej przejawy, w: tegoż, Pisma filozoficzno-psychologiczne, red. A. Dziedzic,
Warszawa 2016, E. Abramowski, Metafizyka doświadczalna i inne pisma, Warszawa 1980, E.
Abramowski, Kwestionariusz do zbierania danych dotyczących psychologii modlitwy, Modlitwa jako
zjawisko kryptomnezji, „Przegląd Filozoficzny”, 1912; J. H. Newman, O rozwoju doktryny
chrześcijańskiej, przeł. J. Zielińska, Warszawa 1957, J. H. Newman, Logika wiary, przeł. P. Boharczyk,
Warszawa 1989, J. H. Newman, Apologia pro vita sua, przeł. S. Gąsiorowski, Warszawa 2009; A.
Harnack, O istocie chrześcijaństwa; A. Loisy, The Gospel and the Church, London 1909; M. Blondel,
Działanie. Próba krytyki życia i nauki o praktyce, przeł. P. Rak, Kety 2025; S. Brzozowski, Idee, Kraków
1990; S. Brzozowski, Legenda Młode Polski, Kraków 2001, S. Brzozowski, przedmowa w: J. H.
Newman, Przyświadczenia wiary, Warszawa 1915; S. Brzozowski, Listy t. 2, Kraków 1970, S.
Brzozowski, Pamiętnik, Warszawa 2000; G. Tyrrell, Through Scylla and Charybdis: or, The Old
Theology and the New, London 1907, G. Tyrrell, Medievalism: A Reply to Cardinal Mercier, London
1908, G. Tyrrell, The Church and the Future, London 1910, Christianity at the Cross-Roads, London
1910; E. Le Roy, What is A Dogma?, London 1918; M. Zdziechowski, Pesymizm, romantyzm i
podstawy chrześcijaństwa, t. 1 i 2, Kraków 1914; Listy M. Blondela do M. Zdziechowskiego, „Logos i
Ethos” nr 2/1993, s. 157-167; M. Massonius, Pisma filozoficzne, red. i przedmowa A. Dziedzic,
Warszawa 2024; M. Massonius, Rozum w obliczu tajemnicy. Listy do Mariana Zdziechowskiego,
„Znak” 345/1983, ss. 1195-1196 oraz Dwa listy do Mariana Zdziechowskiego, „Kronos” 3/2014; J. W.
Dawid, Psychologia religii, Warszawa 1933, J. W. Dawid, Ostatnie myśli i wyznania, Warszawa 1935.