Malarstwo i filozofia. Estetyczne badania nad obrazami 3800-MF26-S
Na seminarium -odwołując się do przykładów - dyskutować będziemy o sposobach
rozumienia reprezentacji i przesłankach dekonstrukcji tej kategorii w malarstwie i współczesnej
filozofii. Namysł obejmował będzie kwestie tj. instrumentacja reprezentacji malarskiej - jej
filozoficzne przesłanki i granice; warunki „poprawnej” reprezentacji widzialności i problematyzacją
tej poprawności oraz wykorzystanie perspektywy, jako środka malarskiej ekspresji, krytyczny wymiar
imitacji w hiperrealizmie. Koncentrować się będziemy na nowoczesnej zmianie wrażliwości
percepcyjnej i korespondujących z nią zmianach sposobów malowania oraz subwersywnym wymiarze
malarstwa końca XIX wieku. Zajmiemy się śledzeniem filozoficznych przesłanek dekonstrukcji
„prawdy” malarskiego przedstawienia w obrazach Velasqueza, Margritte’a, van Gogha odwołując się
do tekstów Foucaulta, Heideggera i Derridy. W zakres pracy włączymy także fenomenologiczne
dowartościowanie malarstwa, ucieleśnienie widzenia i gestu malarskiego przez Merleau-Ponty’ego
zderzając jego interpretację obrazów Cézanne’a z Lyotardowską krytyka kategorii piękna i estetymą
dla sztuki świadczącej o nieprzedstawianym. Nie pominiemy także wymierzonego przeciw
reprezentacji Delueuzjańskiego konceptu figuralności odnoszącej się do malowania wrażeń.
Zaproponowane tematy seminaryjne stanowią szerokie pola problemowe, z których uczestnicy
seminarium będą mogli wybrać i opracować interesujące ich problemy badawcze i przedstawić je w
formie prezentacji (bądź referatów) na zajęciach
Tematy spotkań seminaryjnych:
(Każdy temat będzie omawiany podczas dwóch kolejnych, trzygodzinnych spotkań.)
1.Mimesis – realizm – reprezentacja: różne kryteria wartościowania. Proponowane kierunki
dookreślenia tematu:
-reprezentacja zideologizowana (etyczny reżim obrazów oraz przedstawieniowy reżim sztuk według
Jacques Rancière, wraz z przykładami ich konkretyzacji w filozofii i sztuce);
-realizm w malarstwie, jako przejaw krytyki społecznej (od Olimpii Édouarda Maneta do…. The
White and the Black Félixa Vallottona; od malarstwa Gustave’a Courbeta do…. feministycznej
krytyki sztuki);
`-imitacja jako forma krytyki w hiperrealizmie.
2. Rozproszenie (i zawieszenie) percepcji w ujęciu Waltera Benjamina i Jonathana Crary’ego.,
Krytyczna refleksja nad modernizacją „sposobów widzenia” oraz realizmem w malarstwie końca XIX
wieku (m.in. w twórczości Édouarda Maneta, Paula Cézanne, Georges Seurat oraz w sztuce
postauratycznej).
3, Między obrazem, słowem i rzeczywistością: od reprezentacji, jako podobieństwa do reprezentacji,
jako zdrady przedmiotu.; epistemologiczny sens krytycznego potencjału malarstwa w refleksji
Michela Foucaulta (Słowa i rzeczy) oraz ironia i subwersja reprezentacji w malarstwie René
Magritte’a (Zdradliwość obrazów).
4.Odejście od reprezentacji jako naśladowania w ontologicznym myśleniu sztuki Martin Heideggera.
Dekonstrukcja filozoficznych interpretacja obrazu van Gogha w Prawdzie w malarstwie Jacquesa
Derridy.„Ślepota” jako nieusuwalny wymiar każdego widzenia (interpretacji i sztuki). Funkcja
parergonu.
5.Perspektywa w malarstwie: jako „neutralna technika odwzorowania”( Alberti) czy forma
symboliczna ( Cassirer, Panofsky); jej interpretacja w modelach wizualności ( M. Jay), artystyczne
wykorzystanie w manieryzmie (G. René Hocke) oraz w sztuce współczesnej (rozpad i mnożenie
perspektywa jako odraczanie i różnicowanie znaczenia- G. Richter, J. Mehretu).
6.Obraz malarski jako ślad spotkania ciała i świata
Fenomenologiczne ujęcie gestu malarskiego oraz widzenia poprzez ciało.
7.Malarstwo i niemożność przedstawienia /wzniosłość/ figuralność w filozofii sztuki Jean-François
Lyotarda.
8.Ciało, wrażenie, obraz: Deleuze i malarstwo. Afektywne oddziaływanie sztuki w filozofii
Deleuze’a.
Szczegółowy zakres problematyki seminaryjnej zostanie ustalony podczas spotkania organizacyjnego,
z uwzględnieniem zainteresowań uczestników.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Założenia (opisowo)
Efekty kształcenia
Nabyta wiedza:
Po ukończeniu seminarium student(ka) potrafi scharakteryzować różne sposoby rozumienia i
wartościowania reprezentacji w wybranych systemach filozoficznych i odnieść je do konkretnych
przykładów z obszaru malarstwa europejskiego zarówno dawnego jak współczesnego. Wyjaśnia
filozoficzne przesłanki krytyki reprezentacji w myśli m.in. Michela Foucaulta, Jacquesa Derridy i
Gilesa Deleuze’a. Zna Heideggerowie interpretacje dzieł sztuki malarskiej i ich analizy krytyczne.
Omawia znaczenia takich kategorii jak: perspektywa, widzialność, wzniosłość; ma świadomość
historycznych, kulturowych i dyskursywnych uwarunkowań widzenia i krytyki widzialności. Potrafi
wskazać zależności miedzy estetyką, sztuka i polityką. Rozpoznaje i interpretuje przemiany
wrażliwości percepcyjnej w sztuce końca XIX wieku oraz ich wpływ na ówczesne praktyki malarskie.
Zna główne założenia fenomenologii i potrafi je odnieść do przykładów malarskich. Wyjaśnia krytykę
reprezentacji i kategorii piękna w filozofii Jean-François Lyotarda oraz jego wykładnię łączności
wybranych postaci sztuki współczesnej z nieprzedstawianym. Zna Deleuzjańką wykładnię malowania
wrażeń (figuralności) oraz potrafili –wyjaśnić na czy polega afektywne oddziaływanie obrazów.
Nabyte umiejętności:.
Student (- tka) po zajęciach samodzielnie przeprowadza pogłębioną analizę dzieł malarskich artystów
takich jak m.in. Diego Velázquez, René Magritte, Vincent van Gogh, Paul Cézanne, Francis Bacon,
Paul Newman, J. Monory integrując perspektywy teorii sztuki, krytyki kultury wizualnej i filozofii.
Formułuje złożone problemy badawcze dotyczące reprezentacji oraz proponuje ich oryginalne
rozwiązania interpretacyjne Krytycznie syntetyzuje różne stanowiska teoretyczne, ujawniając ich
założenia, napięcia i ograniczenia. Tworzy rozbudowane wypowiedzi naukowe (ustne i pisemne)
.Sprawnie posługuje się specjalistycznym językiem z zakresu estetyki i krytyki sztuki.
Nabyte kompetencje społeczne:
Student(ka) po zajęciach potrafi usytuować działania współczesnych artystów w szerszym
kontekście kulturowym i zastosować zdobytą wiedzę do krytycznej analizy stosowanych przez nich
środków artystycznych .Zapoznając się z strategią dekonstrukcji pojęcia reprezentacji rozwija
umiejętność kwestionowanie „oczywistych” założeń i analizowanie ukrytych struktur znaczeń,
dyskutując o „nieprzedstawianym” w malarstwie czy ucieleśnieniu widzenia w fenomenologii uczy
się akceptacji niepewności i otwartości w myśleniu. Dodatkowo przygotowanie prezentacji i udział w
dyskusjach na ich temat sprzyja rozwijaniu kompetencji komunikacyjnych, takich jak jasne
przekazywanie treści, obrona własnego stanowiska oraz umiejętność konstruktywnej wymiany opinii.
Kryteria oceniania
Warunkiem zaliczenia będzie obecność, branie aktywnego udziału w pracy na spotkaniach
seminaryjnych oraz wybranie, opracowanie i prezentacja co najmniej jednego z zaproponowanych
tematów ( referat na ocenę).
Ponieważ spotkania seminaryjne są podwójne (odbywają się co dwa tygodnie) dopuszczalna jest
jedna (uzasadniona i usprawiedliwiona) nieobecność w semestrze; przy 2 nieobecnościach wymagane
jest zaliczenie (jednego z analizowanych podczas nieobecności studenta(ki) tematów) w postaci
pracy zaliczeniowej stanowiącej podstawę do rozmowy na dyżurze.
Literatura
Fragmenty następujących prac:
J. Crary, „Zawieszenie percepcji. Uwaga, spektakl i kultura nowoczesna”, Kraków, 2009; M. Foucault
„Słowa i rzeczy”, Gdańsk, 2007; L. Wising „Widzialność obrazu”, Warszawa, 2008; M. Foucault „To
nie jest fajka”, Gdańsk, 1996; W. Benjamin, „Dzieło sztuki w dobie reprodukcji technicznej”, w:
„Anioł historii”, Poznań 1996, tegoż: „O kilku motywach u Baudelaire’a”, w: tegoż,
„Konstelacje”, Kraków 2012; M. Fried „Courbet’s Realism”, Chicago–London, 1992;.J. Rancierre,
„Estetyka, jako polityka”, Warszawa, 2007, tegoż: „Dzielenie postrzegalnego”, Kraków, 2007; K.
Pijarski „Realizm, ucieleśniony podmiot, projekcja empatii”, w: „Teksty Drugie: teoria literatury,
krytyka, interpretacja”, nr 4 (136); „Tajemnica Las Mennitas. Antologia tekstów”, red. A. Witko,
Warszawa, 2006; B. Kilerich „From Antique Mimesis to Contemporary Hyperrealism”w: „Elephant
& Castle”, nr 20, 2024, E. Kuryluk „Hipereralizm-nowy realizm”, Warszawa, 1983; M. Paquet „René
Magritte. Widzialna myśl”, Köln 2003; J-J. Wunenburger „Filozofia obrazów”, Gdańsk 2011; Ł.
Kiepuszewski „Obrazy Cezanne’a. Między spojrzeniem, a komentarzem”, Gdańsk, 2004; M.
Heidegger, „Źródło dzieła sztuki”, w: tenże, „Drogi lasu”, Warszawa, 1997; M Schapiro, „Martwa
natura jak przedmiot osobisty-nota o Heideggerze i van Goghu”, w: „Estetyka w świecie”, t. III,
Kraków 1991, J. Derrida, „Prawda w malarstwie”, Gdańsk 2003; M. Poprzęcka „ Inne obrazy. Oko,
widzenie, sztuka. Od Albertiego do Duchampa”, Gdańsk, 2008. W. J. T Mitchel „ Pokazując
widzenie” w: „Artium Questiones”, 2006, nr 17; G. R. Hocke „Świat jak labirynt”, Gdańsk, 2012; M.
Rogowska-Stangret, Ciało – poza Innością i Tożsamością. Trzy figury ciała w filozofii współczesnej,
Gdańsk 2019; M. Merleau-Ponty” Oko i umysł. Szkice o malarstwie” Gdańsk, 1996; M.
Gołębiewska, „Demontaż atrakcji”, Gdańsk 2003; J. F Lyotard „Discourse, Figure”, Minneapolis,
2011; J-F. Lyotard „Wzniosłość i awangarda”, [w:] „Teksty Drugie”, 2/3, 1996, tegoż: „Po
wzniosłości: stanowisko estetyki”, [w]: „Teksty Drugie”, 4, 1998; „Skuteczność sztuki”, red. T
Załuski, Łódz, 2014, J. Deleuze „Bacon- logika wrażenia”, Kraków, 2018; tegoż:, „ Co to jest
filozofia”, Gdańsk, 2000; Y-A. Bois, R. Krauss „Bezformie. Sposoby użycia”, Gdańsk, 2026.