Filozoficzne problemy nauk prawnych – praca 3800-FPNPP25-K-OG

Czym są filozoficzne problemy nauk prawnych?

Filozofia prawa, jako filozofia o prawie, problematyzuje swój przedmiot, a zatem czyni swoim zadaniem m.in. odpowiedź na pytania o naturę zjawiska, jakim jest prawo, a także o warunki i wymogi refleksji filozoficznej i naukowej nad prawem. Odpowiedzi na te pytania mogą być udzielane z różnych stanowisk metodycznych. Podczas tych zajęć chcielibyśmy przedstawić stanowiska źródłowo filozoficzne, zewnętrzne wobec nauk prawnych i nauk empirycznych. Jednym z kluczowych problemów filozofii prawa w tym rozumieniu jest natura różnego rodzaju instytucji. Podczas zajęć w semestrze letnim 2025-2026 chcielibyśmy skupić się na pojęciu pracy w ujęciu nowożytnym i współczesnym, stanowiącym przedmiot zainteresowania filozofów reprezentujących skrajnie odmienne stanowiska. Taka formuła zajęć pozwoli nie tylko zastanowić się nad samą naturą instytucji pracy oraz jej prawnych uwarunkowań, ale będzie również stanowić okazję do przyjrzenia się, w jaki sposób dane zjawisko może być rozpatrywane z wykorzystaniem zróżnicowanych metod i stylów filozoficznych.

Dlaczego warto się o tym uczyć?

Wskazane wyżej problemy stanowią jedne z najważniejszych zarówno z punktu widzenia filozofii prawa, jak i nauk prawnych, a także dyscyplin pokrewnych, takich jak filozofia społeczna, filozofia polityki, filozofia kultury, filozofia nauki etc., oraz nauk szczegółowych (socjologii, politologii, kulturoznawstwa, antropologii czy metodologii nauk). Są one wciąż podejmowane w filozofii czasów najnowszych (od XVII w.), nie tracąc na aktualności, a zyskując na głębi i szerokości ujęcia.

Jak będą przebiegały zajęcia?

Każde ze spotkań będzie miało postać konwersatorium. Prowadzący (lub jeden z nich) będą wprowadzali uczestników zajęć w temat spotkania, aby następnie otworzyć dyskusję nt. wybranego (na podstawie rozmów z uczestnikami), zapowiedzianego i udostępnionego wcześniej tekstu, w której prowadzący będą pełnić funkcję moderatorów oraz – w razie potrzeby – uzupełniać lub korygować odpowiedzi albo naprowadzać uczestników na warte uwzględnienia aspekty podnoszonych problemów.

Lektury będą wybierane w trakcie trwania zajęć i będą dobierane do oczekiwań uczestników (w wielu przypadkach po konsultacji z nimi) oraz problemów, które będą wyłaniać się w trakcie kolejnych dyskusji. Będą one jednak mieścić się w zakresach tematycznych przedstawionych w poniższym planie. Bibliografia przedstawiona niżej, w planie i w rubryce Literatura, nie stanowi obowiązkowej listy lektur.

Plan zajęć podzielony jest – modelowo – na 15 spotkań, lecz jeśli okaże się, że semestr okaże się niestandardowo długi lub krótki, liczba spotkań zostanie odpowiednio zmniejszona lub zwiększona.

Plan zajęć:

1. Spotkanie organizacyjne. Plan zajęć. Wolne wnioski.

2. Pojęcie pracy i podstawowe rozróżnienia, część I
Czym jest praca? Jak praca wiąże się z wolnością i działaniem?
Hannah Arendt, „Kondycja ludzka”.

3. Pojęcie pracy i podstawowe rozróżnienia, część II
Czym jest praca? Jak praca wiąże się z wolnością i działaniem?
Friedrich Georg Jünger, „Perfekcja techniki”.

4. Pojęcie pracy i podstawowe rozróżnienia, część III
Czym jest praca? Jak praca wiąże się z wolnością i działaniem?
Jan Szewczyk, „Filozofia pracy”.

5. Praca jako źródło własności i porządku społecznego
Jak praca może uzasadniać własność? Jak formuje relacje społeczne i polityczne?
John Locke, „Dwa traktaty o rządzie”.

6. Praca jako źródło wartości
Skąd bierze się wartość towarów? Czy praca jest właściwym źródłem bogactwa?
Adam Smith, „Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów”.

7. Etyka pracy i duch kapitalizmu
Jak praca stała się wartością moralną? Na czym polega etos pracy nowoczesnej?
Max Weber, „Etyka protestancka a duch kapitalizmu”.

8. Praca, solidarność i ład społeczny
Jaka jest społeczna funkcja podziału pracy? Jak praca tworzy (lub rozsadza) wspólnotę?
Émile Durkheim, „O podziale pracy społecznej”.

9. Krytyczne ujęcie pracy: bezsens, przymus, ideologia
Kiedy praca staje się bezsensowna? Co utrzymuje etykę pracy mimo jej patologii?
David Graeber, „Praca bez sensu”.

10. Praca i podmiotowość w kapitalizmie późnonowoczesnym
Jak nowoczesne instytucje i narracje formują nasze wyobrażenia o pracy?
Elizabeth Anderson, “Private Government: How Employers Rule Our Lives (and Why We Don’t Talk About It)”.
Raymond Geuss, „Okiem filozofa. Praca”.

11. Praca, status i hierarchie społeczne
Jak praca (i nie-praca) buduje hierarchie prestiżu? Jaka jest rola konsumpcji i „próżnowania”?
Thorstein Veblen, „Teoria klasy próżniaczej”.

12. Strajk jako sankcja stosowana przez pracowników wobec pracodawców
Czy pracownik może skutecznie oddziaływać na pracodawcę? Czy strajk może być legitymizowany filozoficznie?
Georges Sorel, „Rozważania o przemocy”.

13. Prawa pracownicze jako efekt umoralniania kapitalizmu
Czy gospodarka rynkowa jest skazana na wyzysk? Czy bez znoszenia kapitalizmu można poszerzać prawa pracownicze?
Axel Honneth, „Walka o uznanie”; „Das Recht der Freiheit”.

14. Spółdzielnia jako model nowej gospodarki. Społeczeństwo pracowników rozwiązaniem alternatywnym wobec państwa pracodawców
Czy pracownicy mogliby rządzić się sami? Czy podział na pracowników i pracodawców jest konieczny?
Edward Abramowski, „Zagadnienia socjalizmu. Wybór pism”; „Braterstwo, solidarność, współdziałanie. Pisma spółdzielcze i stowarzyszeniowe”; „Kooperatywa. Polskie korzenie przedsiębiorczości społecznej”.

15. Spotkanie podsumowujące.

Jaki pożytek przyniosą słuchaczom? Co uczestnicy z nich wyniosą?

Zajęcia umożliwią uczestnikom zapoznanie się z jednymi z najważniejszych pytań oraz odpowiedzi z zakresu filozofii prawa, w szczególności z jednymi z najważniejszych kwestii i teorii dotyczących natury instytucji, relacji filozofii prawa z innymi obszarami filozofii oraz funkcji, które różnorakie instytucje prawne pełnią w społeczeństwie. Pozwoli to rozwinąć w sobie zdolność do teoretyzowania oraz poszerzyć wiedzę w zakresie filozofii prawa. Ponadto problemy poruszane podczas zajęć należą do, niemałej skądinąd, grupy wciąż palących problemów nowoczesności, na które odpowiedź jest udzielana stopniowo i powoli.