Filozofia kultury 3800-FK26-F
Kurs pomyślany jest jako systematyczne wprowadzenie w specyfikę filozoficznej refleksji nad kulturą. Punktem wyjścia będzie przekonanie, że kulturę można zrozumieć jedynie jako nierozerwalnie splecioną z człowiekiem i na odwrót – człowiek może być rozumiany i rozumieć siebie samego jedynie w horyzoncie nieprzekraczalnego uwikłania w kulturę, w jej aksjologiczne, symboliczne, wyobrażeniowe (czy fantazmatyczne) wymiary. Zawsze jest dany sobie poprzez kulturowo uwarunkowane sposoby przeżywania i doświadczania swojego bycia-w-świecie we wszystkich jego możliwych wymiarach. Tym samym zarazem wymyka się prostym determinacjom, wykracza poza sferę faktów i empirii – jest przeniknięty przez kulturę, w której uczestnictwo wyznacza jego tożsamość. Tożsamość ta jest jednak przekraczana przez niego w ruchu refleksji sięgającej poza to, co po prostu dane. Stąd też kluczową kategorią będzie dla nas kategoria doświadczenia kulturowego doskonale zdająca sprawę z tego dwuznacznego uwikłania. Wyróżnioną natomiast perspektywą badawczą będzie antropologiczna filozofia kultury (Z. Rosińska) poszukująca właśnie różnych form związku między pojmowaniem człowieka i kultury. Zostaną one pokazane jako seria napięć przenikających rzeczywistość kulturową i wyznaczających zarazem kategorię człowieczeństwa w sposób apofatyczny, tj. unikający jednoznaczego definiowania istoty człowieka. Napięcia te konstytuowane są przez pary splecionych ze sobą i nawzajem naświetlających się kategorii takich jak: istota i pozór, arche i telos, obecność i nieobecność, partycypacja i alienacja, tradycja i współczesność, tożsamość i obcość, sprawczość i bierność.
Napięcia te – ich znaczenie i moc interpretacyjna – zostaną zaprezentowane na przykładzie szeregu fenomenów kulturowych ze szczególnym uwzględnieniem kultury współczesnej.
Wykład: w semestrze zimowym skoncentrowany będzie przede wszystkim na zagadnieniach metafilozoficznych, kulturowych wymiarach doświadczenia cielesności, problematyce tożsamości i jej przemian w kulturze współczesnej. Część wykładu w semestrze letnim poświęcona będzie relacji pomiędzy religią a nauką w obrębie doświadczenia kulturowego. Relacja ta rozważana będzie w odniesieniu do kategorii napięcia pomiędzy immanęcją i transcendencją jako jednego z fundamentalnych źródeł dynamiki procesów kulturowych.
W ramach kursu omówione zostaną m.in.:
I. Zagadnienia metodologiczne:
1) tożsamość filozofii kultury i jej stosunek do nauk o kulturze: socjologii kultury, antropologii kulturowej i kulturoznawstwa
2) filozofia kultury wobec innych dyscyplin filozoficznych (w szczególności estetyki, filozofii społecznej, etyki, ontologii)
3) metody filozoficznego namysłu nad kulturą ze szczególnym uwzględnieniem podziału na teorie wartościujące i opisowe; w tym kontekście omówione zostaną takie filozoficzne nurty jak: platonizm, tradycja oświeceniowa, nietzscheanizm, marksizm, fenomenologia, hermeneutyka, psychoanaliza, strukturalizm, postsrtukturalizm, teoria aktora-sieci
II. Zagadnienia szczegółowe:
1. podstawowe cechy kultury współczesnej m.in. takie jak:
a) wirtualizacja (rozumiana między innymi jako zacieranie granic między światem wyobraźni i rzeczywistości, czy technologiczne zapośredniczenie ludzkich interakcji);
b) nadmiar (przesycenie przestrzeni kulturowej bodźcami wizualnymi, słuchowymi, informacyjnymi, generowanie potrzeb)
c) nieustannie przyspieszające procesy kulturowych przemian
2. skorelowane z powyższymi cechami formy doświadczenia kulturowego:
a) powierzchowność i dominacja pozoru,
b) oszołomienie,
c) liminalność (rozumiana jako konieczność wyznaczania na nowo granic w różnych obszarach życia, oraz tożsamościowotwórczy aspekt tego typu doświadczeń)
d) relokalizacja (doświadczenie zmian w postrzeganiu i rozumieniu przestrzeni życia)
3. stosunek kultury współczesnej do tradycyjnej
4. relacja między kulturami lokalnymi a kulturą globalną
5. ekonomiczne uwarunkowania procesów kulturowych
6. aksjologiczny wymiar kultury
7. jej wymiar symboliczny oraz wyobrażeniowo-fantazmatyczny
8. język jako medium doświadczenia kulturowego (jego różne funkcje)
9. cielesność jako przestrzeń/pole doświadczenia kulturowego
10. wpływ nowych technologii na formy ludzkiego samo-odniesienia
11. kulturowe uwarunkowania przemian obyczajowych
12. kulturowe znaczenia przemian w sztuce oraz ich konsekwencje
13. doświadczenie rozpadu kulturowych form samo-rozumienia
14. aktualność kategorii tragizmu w myśleniu o kondycji ludzkiej
15. przemiany tożsamości kulturowej (zarówno w aspekcie indywidualnym, jak i zbiorowym): interkulturowość, transkulturowość, nomadyzm
16. kategoria gender i jej kulturowe reartykulacje
17. ludzkie/nieludzkie – posthumanizm, transhumanizm i nowe figury podmiotu w kulturze współczesnej
18. relacja nauki i religii w polu doświadczenia kulturowego
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Efekty kształcenia
Nabyta wiedza: Po ukończeniu kursu student/ka zna i rozumie: - w pogłębionym stopniu – metody badawcze i strategie argumentacyjne filozofii kultury; - metody interpretacji tekstu filozoficznego; - specjalistyczną terminologię filozoficzną w języku polskim; - główne kierunki rozwoju i najważniejsze nowe osiągnięcia w ramach filozofii kultury; - w pogłębionym stopniu – normy konstytuujące i regulujące struktury i instytucje społeczne oraz źródła tych norm, ich naturę, zmianę i drogi wpływania na ludzkie zachowania; - w pogłębionym stopniu – kompleksową naturę języka oraz historyczną zmienność jego znaczeń; - w pogłębionym stopniu – rolę refleksji filozoficznej w kształtowaniu kultury; - w pogłębionym stopniu – zależność między kształtowaniem się idei filozoficznych a zmianami w kulturze i w społeczeństwie; rozumie fundamentalną rolę jaką idee filozoficzne odgrywają w powstawaniu dzieł i instytucji kultury.
Nabyte umiejętności: Po ukończeniu kursu student/ka potrafi: - samodzielnie interpretować tekst filozoficzny, twórczo i innowacyjnie komentować i konfrontować tezy pochodzące z różnych tekstów; - określać stopień doniosłości stawianych tez dla badanego problemu lub argumentacji; - analizować złożone argumenty filozoficzne, identyfikować składające się na nie tezy i założenia, ustalać zależności logiczne i argumentacyjne między tezami; - identyfikować zaawansowane strategie argumentacyjne w wypowiedziach ustnych i pisemnych; - ujawniać wady i błędy logiczne wypowiedzi ustnych i pisemnych oraz określać wpływ tych wad i błędów na perswazyjność argumentów; - twórczo i innowacyjnie wykorzystywać wiedzę filozoficzną i metodologiczną w formułowaniu hipotez i konstruowaniu krytycznych argumentacji; - precyzyjnie formułować w mowie i na piśmie złożone problemy filozoficzne; stawiać tezy i krytycznie je komentować; - konstruować i twórczo rekonstruować argumentacje z perspektywy różnych stanowisk filozoficznych, uwzględniając właściwe każdemu z nich typy argumentacji i dostrzegając zachodzące między nimi zbieżności i różnice; - samodzielnie zdobywać wiedzę, rozwijać umiejętności badawcze oraz planować projekty badawcze (także grupowe); - wykrywać zależności pomiędzy kształtowaniem się idei filozoficznych a procesami społecznymi i kulturalnymi oraz określać relacje między tymi zależnościami.
Nabyte kompetencje społeczne: Po ukończeniu kursu student/ka jest gotów/gotowa do: - identyfikowania posiadanej przez siebie wiedzy i umiejętności; - samodzielnego podejmowania i inicjowania działań zawodowych oraz planowania i organizowania ich przebiegu; - dostrzegania i formułowania problemów etycznych związanych z własną pracą badawczą i odpowiedzialnością przed współpracownikami i innymi członkami społeczeństwa oraz do aktywności w rozwiązywaniu tych problemów; - aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym i kulturalnym; interesuje się nowatorskimi koncepcjami filozoficznymi w powiązaniu z innymi częściami życia kulturalnego i społecznego i zachęca do wdrażania tych koncepcji; - aktywnego uczestnictwa w działaniach na rzecz zachowania dziedzictwa filozoficznego i wykorzystywania go w rozumieniu wydarzeń społecznych i kulturalnych.
Kryteria oceniania
Egzamin ustny. Warunkiem zaliczenia ćwiczeń będzie prezentacja ustna oraz aktywność na zajęciach.
Przedmiotem oceny będą w szczególności: znajomość metod badawczych i strategii argumentacyjnych stosowanych w filozofii kultury; pogłębiona znajomość terminologii stosowanej w filozofii kultury; umiejętność samodzielnej i krytycznej analizy tekstu filozoficznego; umiejętność krytycznej analizy filozoficznych teorii, identyfikacji ich głównych założeń, tez oraz implikacji; umiejętność konstruowania hipotez oraz krytycznej argaumentacji w opraciu o zdobytą w trakcie kursu wiedzę; umiejętność krytycznej analizy porównawczej różnych koncepcji filozoficznych.
Dopuszczalna liczba nieobecności podlegających usprawiedliwieniu: 2 w semestrze
Literatura
G. Simmel, „Filozofia kultury” (fragm.)
E. Cassirer, „Esej o człowieku. Wprowadzenie do filozofii kultury” (fragm.)
T.S. Eliot "Notatki ku definicji kultury"
Z. Rosińska, „Filozofia kultury jako filozofia spraw ludzkich”, w: Z. Rosińska, J. Michalik red., “Co to jest filozofia kultury?”
K. Okopień - "Wykłady z ontologii kultury" (fragm.)
L. Kołakowski, „Obecność mitu”, „Symbole religijne i kultura humanistyczne”, w: L. Kołakowski, „Kultura i fetysze”
S. Freud, „Kultura jako źrodło cierpień”
E. Husserl, „Kryzys europejskiego człowieczeństwa a filozofia”
H. Arendt, „O kryzysie w kulturze i jego społecznej oraz politycznej doniosłości”, w: H. Arendt, „Między czasem minionym a przyszłym. Osiem ćwiczeń z myśli politycznej”
M. Merleau-Ponty, „Inny człowiek i świat ludzki”, w: „Fenomenologia percepcji”
F. Nietzsche, „O prawdzie i kłamstwie w pozamoralnym sensie”,
H.-G. Gadamer, „Język i logos”, „Język jako doświadczenie”, w: tenże, „Prawda i metoda”
P. Ricoeur, „Egzystencja i hermeneutyka”, „Symbol daje do myślenia”, w: tenże, „Egzystencja i hermeneutyka”
H. Arendt, „Kondycja ludzka” (fragm.)
J. Butler - "Uwikłani w płeć" (fragm.)
M. Heidegger, „Pytanie o technikę”
W. Benjamin, „O kilku motywach u Baudelaire’a”
C. Levi-Strauss - "Antropologia strukturalna" (fragm.)
Roland Barthes, „Śmierć autora”
T. Adorno, M. Horkheimer "Dialektyka Oświecenia” (fragm.)
M. Foucault, „Człowiek i jego sobowtóry’, w: M. Foucault, „Słowa i rzeczy. Archeologia nauk humanistycznych”
R. Braidotti, „Po człowieku” (frag.)
M. Castells, „Społeczeństwo sieci”, (fragm.)
F. Jameson, “Kulturowa logika kapitalizmu” (fragm.)
J. Kott, "Zjadanie Bogów"
R. Girard, “Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi”
P. Tillich “Pytanie o nieuwarunkowane”
J. Cottingham, “Wymiar duchowy”
R. Scruton, “Oblicze Boga”
T. Crane “Sens Wiary”