Filozofia feministyczna: etyka, polityka, wspólnota 3800-FF26-S
Celem zajęć będzie analiza centralnych zagadnień, koncepcji i teorii, rozwijanych przez filozofię feministyczną jako odrębną, interdyscyplinarną dziedzinę filozofii. Naszym zadaniem będzie nie tylko krytyka heteropatriarchalnych i urasowionych dyskursów klasycznej filozofii Zachodu, połączona z redefinicją kategorii, ale i zaprezentowanie nowych sposobów myślenia i działania. Program wykracza poza klasyczny feminizm liberalny, kładąc nacisk na perspektywę dekolonialną, queerową, politykę antyrasistowską oraz antykapitalistyczną (Teoria Społecznej Reprodukcji, Ruch Sprawiedliwości Reprodukcyjnej). Przedmiotem analizy będą kluczowe pojęcia i problemy, m.in.: płeć, ciało, wiedza usytuowana, seksualność, rasa, przemoc systemowa, świadoma zgoda, ageizm, autonomia, ucisk, kolonializm, rasizm, biały feminizm, wspólnota, biopolityką, polityka tożsamości, praca opiekuńcza, praca seksualna, polityka reprodukcji, równość, terapeutyzacja kultury, starość i żałoba. Przyjrzymy się głównym nurtom filozofii feministycznej oraz politycznym narzędziom, wypracowanym przez Czarny feminizm, feminizm dekolonialny oraz feministyczną etykę troski przez pryzmat trzech osi: feministycznej etyki, praktyk oporu, polityki wyzwolenia oraz budowania wspólnoty. Punktem wyjścia będzie zdefiniowanie i uzasadnienie przyjęcia „soczewki” feministycznej w filozofii zarówno w przestrzeni akademickiej jak i poza nią. Omówimy także podstawy feministycznej pedagogiki jako praktyki wolności, queerowych sojuszy i kwestie przymusu (hetero)seksualności w kontekście dominacji heteropatriarchalnego modelu rodziny. Kolejnym krokiem będzie „dekolonizacja feminizmu”, czyli konfrontacja z białym i cywilizacyjnym feminizmem oraz przemocą systemową. Następnie przejdziemy do historii intersekcjonalności i Czarnego feminizmu. Zastanowimy się nad znaczeniem krytyki feminizmu karceralnego (w klasycznej filozofii Zachodu oraz liberalnym feminizmie). W dalszej części przejdziemy do sprawiedliwości reprodukcyjnej w kontekście cielesnej autonomii i sprawczości. Naszym zadaniem będzie także analiza kategorii starości i podwójnych standardów starzenia się w ramach radykalnej troski i etyki współzależności, także pod kątem „opłakiwalności” (grievability) oraz polityki żałoby. Istotną częścią seminarium będą badania nad feministycznymi męskościami oraz ekofeminizmem. Wykorzystując koncepcje podmiotowości nomadycznej i etyki współzależności, spróbujemy nakreślić ramy dla wspólnoty (feministycznej „utopii realnej”), która potrafi afirmować różnice bez przekształcania ich w hierarchie. Naszym celem będzie wypracowanie języka oporu oraz krytycznej wrażliwości, które pozwolą na nowo zdefiniować pojęcia sprawiedliwości i troski w świecie wymagającym radykalnej zmiany paradygmatów.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Efekty kształcenia
Nabyta wiedza:
- osoba studiująca zna główne nurty filozofii feministycznej oraz wskazuje na różnice między nimi a feminizmem liberalnym i tradycyjną filozofią Zachodu (szczególnie w kontekście klasycznych paradygmatów filozofii Oświecenia),
- definiuje i wyjaśnia pojęcia: autonomia cielesna, biopolityka, wiedza usytuowana, sprawiedliwość reprodukcyjna, feministyczna etyka troski, polityka żałoby, intersekcjonalność, polityka tożsamości, feminizm karceralny, biały feminizm, polityka białości, Teoria Społecznej Reprodukcji, konstruktywizm społeczny, genealogie feministyczne,
- rozumie i potrafi uzasadnić konieczność rewizji i redefinicji kluczowych pojęć tradycyjnej filozofii Zachodu z wykorzystaniem krytycznych narzędzi filozofii feministycznej,
- potrafi wskazać historyczne i polityczne powiązania między systemową przemocą, rasizmem, kolonializmem, homofobią, ageizmem, transfobią a patriarchatem, rozwojem kapitalizmu i instytucjonalizacją.
Nabyte umiejętności:
- osoba studiująca krytycznie analizuje teksty źródłowe, porównuje perspektywy oraz samodzielnie buduje wnioski, dotyczące metod i celów filozofii feministycznej,
- z wykorzystaniem „soczewki” feministycznej potrafi demaskować ukryte mechanizmy dominacji i ucisku,
- formułuje własne stanowiska filozoficzne i feministyczne w kontekście polityki białości, etyki troski, wspólnoty oraz feministycznych męskości.
Nabyte kompetencje społeczne:
- osoba studiująca potrafi inicjować dyskusję, argumentować oraz prezentować własne interpretacje tekstów w ramach referatów z poszanowaniem różnic światopoglądowych,
- w oparciu o krytyczną wrażliwość i narzędzia analityczne dostrzega znaczenie filozofii feministycznej oraz potrafi umieścić ją w zakresie aktualnych debat społecznych i politycznych, dostrzegając obecny w niej potencjał zmiany społecznej, budowania nowych form relacji i wspólnoty.
Kryteria oceniania
- aktywność podczas zajęć (50%),
- prezentacja referatu podczas seminarium (50%)
Dopuszczalna liczba nieobecności podlegających usprawiedliwieniu: 2
Literatura
Ahmed, S. (2006). Queer phenomenology. Durham, NC: Duke University Press.
Ahmed, S. (2020). Fenomenologia białości. W: Teksty Drugie: teoria literatury, krytyka, interpretacja, nr 3.
Akómoláfé, B. (2025). Obrzeża pośrodku. (D. Czech, tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Współbycie.
Allouch, J. (1995). Erotique du deuil au temps de la mort sèche. Paris: Epel.
Bartky, S. (1998). Foucault, Femininity, and the Modernization of Patriarchal Power. W: The politics of Women’s Bodies. Sexuality, Appearance, and Behavior. New York, Oxford: Arizona State University.
Beauvoir, de S. (2017). Druga płeć. (G. Mycielska, M. Leśniewska, tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.
Beauvoir, de S. (1947). Pour une morale de l’ambiquite. Paris: Gallimard.
Beauvoir, de S. (2026). Bardzo łagodna śmierć. (K. Elert, tłum.). Kraków: Karakter.
Belle, K. S. (2010). Convergences: Black Feminism and Continental Philosophy. New York: University of New York.
Braidotii, R. (2009). Podmioty nomadyczne. (A. Derra, tłum.). Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.
Butler, J. (2004). Precarious Life. The Powers of Mourning and Violence. London, New York: Verso, s. 19-49.
Butler, J. (2020). The Force of Nonviolence: An Ethico-Political Bind. London: Verso.
Cooper, A. J. (1988). A Voice From the South. New York: Oxford University Press.
Cooper, A. J. (1988). Slavery and the French Revolutionists (1788-1805). New York: The Edwin Mellen Press.
d’Eaubonne, F. (2021) Le complexe de Diane. Paris: Éditions Julliard,
Davis, A. (2003). Are Prisons Obsolete? New York: Seven Stories Press.
Dorlin, E. (2006). La Matrice de la race. Généalogie sexuelle et coloniale de la nation française. Paris: La Découverte.
Dorlin, E. (2008). Sexe, genre et sexualités. Introduction à la philosophie féministe. Paris: Presses Universitaires de France.
Eribon, D. (2024). Życie, starość i śmierć kobiety z ludu. (J. Giszczak, tłum.). Kraków: Karakter.
Federici, S. (2025). Kaliban i czarownica. Kobiety, ciało i akumulacja pierwotna. Kraków: Karakter.
Ferguson, S. (2025). Kobiety i praca. (S. Królak, tłum.). Poznań: Heterodox, s. 32-62.
Foucault, M. (1987). Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu. (H. Kęszycka, tłum.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Fraser, N., Bhattacharya, T., Arruzza, C. (2019). Feminism for the 99%: A manifesto. London: Verso Books.
Freire P. (2017). Pedagogy of the Oppressed. (M. B. Ramos). UK: Penguin Random House.
Garcia, M. (2021). Textes clés de philosophie féministe. Patriarcat, savoirs, justice. Paris: Librarie Philosophique J. Vrin.
Garcia, M. (2025). Żyć z mężczyznami. Refleksje wokół sprawy Gisèle Pelicot. (K. Belaid, tłum.). Gdańsk: Słowo/obraz terytoria.
Haraway, D. J. (2024). Nie uciekajmy przed kłopotami. Antropocen – Kapitałocen – Chthulucen. W: Antropocen czy kapitałocen? Natura, historia i kryzys kapitalizmu. Gdańsk: Słowo/ obraz terytoria.
hooks, b. (1981). Ain't I a Woman: Black Women and Feminism. New York, London: Routledge.
hooks, b. (1994). Teaching to Transgress. Education as the Practice of Freedom. New York, London: Routledge.
hooks, b. (2022). Gotowi na zmianę. O mężczyznach, męskości i miłości. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Lorde, A. (2015). Narzędzia pana nigdy nie rozmontują pańskiego domu. W: Siostra Outsiderka. Eseje i przemówienia. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.
Laugier, S. (2025). Politics of the Ordinary. Oxford: Oxford University Press.
Molinier, P. (2024). Le Care, monde sensible. Paris: Payot.
Preciado, P. B. (2022). Can the Monster Speak?. London: Fitzcarraldo Editions.
Przybyło, E. (2019). Asexual erotics : intimate readings of compulsory sexuality. Other titles: Abnormativities: queer/gender/embodiment. Columbus: The Ohio State University Press.
Rich, A. (2024). Przymus heteroseksualności a egzystencja lesbijska. W: Eseje zebrane. Kultura, polityka i sztuka poezji. Kraków: Karakter.
Roberts, D. (2007). Killing the Black Body. Race, Reproduction and the Meaning of Liberty.
Ross, L. J; Solinger R. (2017) Reproductive Justice. An Introduction. Oakland, California: University of California Press.
Srinivasan, A. (2015). Does feminist philosophy rest on a mistake? Oxford: All Souls College.
Srinivasan, A. (2024). Prawo do seksu. Feminizm XXI wieku. Warszawa: Wydawnictwo wab.
Taraud, Ch. (2022). Féminicides : une histoire mondiale. Paris: La Découverte.
The Care Manifesto. The Politics of Interdependence (2020). London, New York: Verso.
Verges, F. (2022). A Feminist Theory of Violence. A Decolonial of Violence (M. Thackway, tłum.). London: Pluto Press.
Vergès, F. (2024). Feminizm dekolonialny. (U. Kropiwiec, tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Współbycie.