Eksperyment jako narzędzie nauki: praktyki wytwarzania, kontrolowania i uzasadniania 3800-ENN26-S
Seminarium poświęcone będzie filozoficznej analizie eksperymentu jako jednej z podstawowych praktyk wytwarzania wiedzy naukowej. Punktem wyjścia będzie tradycyjne ujęcie eksperymentu jako narzędzia sprawdzania hipotez i testowania twierdzeń teoretycznych. Ujęcie to zostanie zestawione ze stanowiskami podkreślającymi względną autonomię praktyki eksperymentalnej oraz rolę interwencji, manipulacji, aparatury, pomiaru, kontroli i stabilizowania zjawisk. Celem zajęć będzie pokazanie, że eksperyment nie jest jedynie procedurą służącą rozstrzyganiu między teoriami, lecz także złożoną praktyką badawczą, w której konstruuje się sytuacje poznawcze, wytwarza dane i określa zakres możliwych interpretacji wyników.
W pierwszej części seminarium omówione zostaną podstawowe problemy filozofii eksperymentu: relacja między eksperymentem a obserwacją, związek eksperymentu z teorią, problem uteoretyzowania danych, rola interwencji oraz pytanie o to, czy eksperymenty mają szczególną wartość poznawczą w porównaniu z innymi sposobami badania świata. Szczególna uwaga zostanie poświęcona nowemu eksperymentalizmowi, który przesuwa uwagę z teorii naukowych na praktyki eksperymentalne, aparaturę, pomiar, manipulację i materialne warunki prowadzenia badań.
W drugiej części zajęć przedmiotem dyskusji będą problemy wiarygodności wyników eksperymentalnych: kontrola eksperymentalna, kalibracja, błąd, powtarzalność, replikacja, odporność wyników oraz zależność między danymi, technikami badawczymi i interpretacją. Zastanowimy się, kiedy wynik eksperymentu można uznać za wiarygodny, jakie funkcje pełnią procedury kontrolne oraz dlaczego w niektórych przypadkach ustalenie, co właściwie pokazał eksperyment, staje się przedmiotem sporu.
W dalszej części seminarium przyjrzymy się różnym odmianom eksperymentowania: eksperymentom laboratoryjnym, eksploracyjnym, naturalnym, społecznym, psychologicznym, a także praktykom eksperymentalnym w kognitywistyce, filozofii eksperymentalnej, humanistyce empirycznej, archeologii eksperymentalnej oraz matematyce eksperymentalnej. Pozwoli to postawić pytanie, czy istnieje jedna ogólna charakterystyka eksperymentu, czy raczej należy mówić o rodzinie zróżnicowanych praktyk badawczych.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Założenia (opisowo)
Efekty kształcenia
Nabyta wiedza:
– zna i rozumie pojęcia charakterystyczne dla filozofii nauki i ogólnej metodologii nauk, używane w analizach eksperymentu, takie jak eksperyment, obserwacja, hipoteza, interwencja, manipulacja, pomiar, kontrola eksperymentalna, błąd, replikacja, wiarygodność wyników i praktyka eksperymentalna (F1_W03, F1_W05, F2_W03, F2_W05)
– zna klasyczne i współczesne ujęcia roli eksperymentu w nauce, w tym tradycyjne ujęcie eksperymentu jako narzędzia sprawdzania hipotez oraz stanowiska podkreślające względną autonomię praktyki eksperymentalnej wobec teorii (F1_W07, F1_W08, F2_W07, F2_W08, F2_W09)
– zna wybrane problemy filozoficzne i metodologiczne związane z eksperymentowaniem, w szczególności dotyczące relacji między eksperymentem, obserwacją i teorią, funkcji interwencji i kontroli, interpretacji danych eksperymentalnych oraz wiarygodności wyników (F1_W12, F1_W14, F2_W11)
– zna wybrane typy praktyk eksperymentalnych występujących w różnych obszarach badań, w tym w naukach przyrodniczych, społecznych, kognitywistyce, humanistyce empirycznej oraz matematyce eksperymentalnej (F1_W05, F1_W07, F2_W05, F2_W07)
Nabyte umiejętności:
– potrafi analizować teksty z zakresu filozofii nauki i ogólnej metodologii nauk, rekonstruując zawarte w nich tezy dotyczące eksperymentu, obserwacji, interwencji, kontroli, pomiaru i wiarygodności wyników (F1_U05, F1_U07, F1_U17, F1_U03, F2_U05)
– potrafi przygotować wystąpienie ustne związane z tematyką zajęć, opierające się na samodzielnej interpretacji tekstu filozoficznego dotyczącego roli eksperymentu w nauce (F1_U01, F1_U03, F1_U04, F1_U16, F1_U17, F2_U04)
– potrafi zbudować własną argumentację dotyczącą wybranego problemu filozofii eksperymentu, odwołując się do pojęć i rozróżnień stosowanych w epistemologii oraz ogólnej metodologii nauk (F1_U16, F2_U03, F2_U14, F2_U16)
– potrafi przeanalizować wybrany tekst eksperymentalny w świetle problemów omawianych na seminarium, w szczególności rekonstruując założenia dotyczące tego, czym w danym przypadku jest eksperyment, jaką funkcję poznawczą pełni, na czym opiera się wiarygodność uzyskanych wyników oraz jaką rolę odgrywają dane, pomiar, kontrola i interpretacja (F1_U03, F1_U05, F1_U17, F2_U05, F2_U14)
Nabyte kompetencje społeczne:
– potrafi w grupie przygotować wprowadzenie do tematu omawianego podczas seminarium lub wspólne opracowanie wybranego problemu z zakresu filozofii eksperymentu (F1_K04, F1_K06, F2_K06)
– jest otwarty na dyskusję i nowe propozycje rozwiązań problemów dotyczących eksperymentowania, wiarygodności wyników naukowych oraz relacji między teorią, praktyką badawczą i danymi (F1_K02)
– jest gotów do krytycznego namysłu nad społeczną, epistemiczną i etyczną odpowiedzialnością związaną z projektowaniem, prowadzeniem i interpretowaniem badań eksperymentalnych (F1_K04, F2_K06)
Dodatkowe efekty kształcenia dla doktorantów
Zna i rozumie:
– związki między różnymi naukami oraz miejsce filozofii nauki w obrębie filozofii i nauk o poznaniu, w szczególności w kontekście sporów o funkcję eksperymentu, obserwacji, interwencji, pomiaru i kontroli w wytwarzaniu wiedzy naukowej (WG_03)
– metody badawcze i strategie argumentacyjne właściwe dla filozofii nauki, zwłaszcza te odnoszące się do analizy praktyk eksperymentalnych oraz oceny wiarygodności wyników eksperymentalnych (WG_03)
– najnowsze zagadnienia podejmowane w badaniach z zakresu filozofii eksperymentu, w tym dotyczące autonomii eksperymentu wobec teorii, eksperymentów eksploracyjnych, kontroli eksperymentalnej, replikacji, odporności wyników oraz różnych typów eksperymentowania w naukach przyrodniczych, społecznych i humanistycznych (WK_01)
Potrafi:
– krytycznie analizować i oceniać wyniki badań eksperymentalnych z punktu widzenia filozofii nauki i ogólnej metodologii nauk, uwzględniając relację między projektem badania, praktyką eksperymentalną, danymi i ich interpretacją (UW_02)
– uczestniczyć w dyskursie filozoficznym z zakresu filozofii nauki, odnosząc się do współczesnych debat dotyczących statusu epistemicznego eksperymentu, kontroli eksperymentalnej, replikacji i wiarygodności wiedzy eksperymentalnej (UW_03)
Jest gotów do:
– prowadzenia merytorycznej dyskusji nad statusem eksperymentu w nauce, komunikowania własnego stanowiska w sposób rzeczowy oraz uwzględniania odmiennych perspektyw filozoficznych i metodologicznych w debatach interdyscyplinarnych (KK_02)
Kryteria oceniania
Zaliczenie na ocenę.
Ocena zostanie wystawiona na podstawie:
- przygotowanie i wygłoszenie referatu, 40% oceny
- przygotowanie koreferatu 30% oceny
- aktywność na zajęciach, 30% oceny
- przygotowanie własnej analizy przypadku, (możliwość podwyższenia oceny do 30%)
Skala ocen
5! (cel.) – 95%
5 (bdb.) – od 90%
4+ (db. plus) – od 80%
4 (db.) – od 75%
3+ (dst. plus) - od 65%
3 – (dst.) od 60%
2 – (ndst.) mniej niż 60%
W wypadku doktorantów przygotowanie własnej analizy jest obowiązkowe. Ocena zostanie wystawiona na podstawie:
- przygotowanie i wygłoszenie referatu, 30% oceny
- przygotowanie koreferatu 20% oceny
- aktywność na zajęciach, 25% oceny
- przygotowanie własnej analizy przypadku, 25% oceny
Dopuszczalna liczba nieobecności podlegających usprawiedliwieniu: 2 w semestrze
Literatura
– Mikhalevich, I. (2025). Intervention and experiment. European Journal for Philosophy of Science, 15(1), 18.
– Currie, A., & Levy, A. (2019). Why experiments matter. Inquiry, 62(9-10), 1066-1090.
– Boyd, N. Mills, & Matthiessen, D. (2024). Observations, experiments, and arguments for epistemic superiority in scientific methodology. Philosophy of Science, 91(1), 111-131.
– Zwier, K. R. (2013). An Epistemology of Causal Inference from Experiment. Philosophy of Science, 80(5), 660-671.
– Schickore, J. (2019). The structure and function of experimental control in the life sciences. Philosophy of Science, 86(2), 203-218.
– Franklin, L. R. (2005). Exploratory experiments. Philosophy of Science, 72(5), 888-899.
– Beauchemin, P. H., & Staley, K. W. (2024). The epistemological significance of exploratory experimentation: A pragmatist model of how practices matter philosophically. European Journal for Philosophy of Science, 14(4), 59.
– Culp, S. (1995). Objectivity in experimental inquiry: Breaking data-technique circles. Philosophy of science, 62(3), 438-458.
– Hudson R. G. (1999), Mesosomes: A Study in the Nature of Experimental Reasoning, Philosophy of Science, 66 (June 1999) pp. 289-309.
– Karaca, K. (2018). Two senses of experimental robustness: Result robustness and procedure robustness. The British Journal for the Philosophy of Science, axy031.
– Currie, A. (2020). Bottled understanding: The role of lab work in ecology. The British Journal for the Philosophy of Science, 71(3), 905-932.
– Currie, A. (2022). Speculation made material: experimental archaeology and maker’s knowledge. Philosophy of Science, 89(2), 337-359.
– Sørensen, H.K., Mathiasen, S.K. & Johansen, M.W. (2024), What is an experiment in mathematical practice? New evidence from mining the Mathematical Reviews. Synthese 203, 49.