Lingwistyka I 3800-AIK-L1
Na wykładzie wprowadzone zostaną najważniejsze pojęcia dwóch działów lingwistyki: morfoskładni i składni.
W pierwszym module zajęć omówiony zostanie system morfosyntaktyczny języka polskiego: różne podejścia do klasyfikacji leksemów na tzw. części mowy, system przypadków gramatycznych, rodzaje gramatyczne itp. Omówione zostaną testy pozwalające określić wartości kategorii morfoskładniowych. Wybrane kategorie morfoskładniowe języka polskiego zostaną krótko przeciwstawione analogicznym kategoriom innych języków.
W drugim – większym – module przedstawione zostaną dwa podstawowe podejścia do składni: składnikowe oraz zależnościowe. Szczegółowo omówione zostaną podejścia zależnościowe i analizy wybranych zjawisk składniowych w tych podejściach.
Szczegółowo omówiony zostanie system morfoskładniowy języka polskiego, w tym różne podejścia do niektórych kategorii gramatycznych (rodzaj, przypadek itp.).
Omówione zostaną dwa podejścia do składni: składnikowe i zależnościowe, z większym akcentem na to ostatnie, jako szerzej wykorzystywane w badaniach psycholingwistycznych i w przetwarzaniu języka naturalnego, a także w badaniach nad składnią neuronowych modeli językowych. Do analizy składniowej zdań polskich i angielskich zostaną zastosowane podstawowe pojęcia składniowe: uzgodnienie, wymagania składniowe, funkcje gramatyczne itp. Krytycznie omówione zostaną testy na odróżnianie argumentów i modyfikatorów. Stosunkowo dużo uwagi poświęcone zostanie zjawiskom składniowym kłopotliwym dla podejść zależnościowych: kontroli i podnoszenia (ang. control, raising), a także konstrukcjom współrzędnie złożonym (ang. coordination).
Szacowana liczba godzin, które student powinien przeznaczyć na osiągnięcie efektów uczenia się: 30h (wykład) + ???h pracy własnej.
Kurs obejmuje następujące zagadnienia:
1. Pojęcie lingwistyki deskryptywnej (w kontraście do preskryptywnej), uzasadnienie potrzeby opisu składniowego. (1 wykład)
2. System fleksyjny języka polskiego. Leksemy odmienne (rzeczownikowe, zaimkowe, czasownikowe) i nieodmienne. Kategorie gramatyczne polszczyzny (w tym różne podejścia do kwestii rodzaju gramatycznego). Klasyfikacje leksemów i form wyrazowych. (2 wykłady)
3. Pojęcie składni. Podejścia składnikowe. Gramatyki formalne, gramatyki bezkontekstowe. (1 wykład)
4. Podejścia zależnościowe. Pojęcia: zależność składniowa, człon główny, człon zależny, walencja. Problem odróżniania argumentów od modyfikatorów. Funkcje gramatyczne (podmiot, dopełnienie bliższe itd.). (2 wykłady)
5. Analiza zależnościowa wybranych zjawisk takich jak: uzgodnienie, kontrola i podnoszenie, koordynacja, przypadek strukturalny i leksykalny, zależności nielokalne. (3–4 wykłady)
6. Podejścia zależnościowe wykorzystywane w przetwarzaniu języka naturalnego – Universal Dependencies. (1–2 wykłady)
7. Metody badań składni w modelach językowych opartych na sieciach neuronowych. (1–2 wykłady)
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Efekty kształcenia
Nabyta wiedza:
- zna podstawowe procesy morfologiczne i typy zjawisk składniowych [K_W01, K_W03, K_W10
- dogłębnie zna system morfoskładniowy języka polskiego [K_W02, K_W10]
- zna wybrane współczesne teorie składniowe [K_W02, K_W03, K_W04, K_W05, K_W06, K_W10, K_W13]
Nabyte umiejętności:
- umie określić typ zjawiska morfoskładniowego i konstrukcji składniowej [K_U03]
- dokonuje analizy morfoskładniowej i składniowej podstawowych konstrukcji języka polskiego [K_U01, K_U02, K_U09]
Nabyte kompetencje społeczne:
- umie uważnie, aktywnie słuchać innych i śledzić ich tok myśli [K_K02
- umie selekcjonować i porządkować informacje uzyskane w procesie komunikacji [K_K02
- umie jasno komunikować trudne i abstrakcyjne zagadnienia [K_U07, K_U09, K_U10, K_U11]
Kryteria oceniania
a) Metody weryfikacji efektów uczenia się (należy wypisać wszystkie metody, np. egzamin ustny, egzamin opisowy, projekt grupowy, projekt zespołowy, sprawozdanie z pracy laboratoryjnej, kolokwium, zadania domowe, kartkówki): egzamin ustny (z opcją kolokwium pisemnego na prawach egzaminu zerowego)
b) Składowe oceny końcowej i ich waga (np. wygłoszenie referatu 50%, prace domowe 50% albo egzamin 100%): egzamin 100%
c) W wypadku egzaminu – czy przystąpienie do egzaminu w terminie zerowym powoduje utratę prawa do przystąpienia do egzaminu w głównej sesji egzaminacyjnej: nie, lecz ocena z egzaminu ustnego w sesji głównej zastępuje ocenę z egzaminu w terminie zerowym, także gdy jest niższa
d) Semestralna liczba dopuszczalnych nieobecności zajęciach oraz w wypadkach, których to dotyczy, sposoby ich zaliczania: 2
e) Skala ocen: 5! – od 93% pkt., 5 (bdb.) – od 88%, 4+ (db. plus) – od 80%, 4 (db.) – od 72%, 3+ (dst. plus) – od 62%, 3 – (dst.) od 50%, 2 – (ndst.) mniej niż 50%
f) Warunki dopuszczenia do poprawy (w wypadku egzaminu dotyczy jedynie oceny pozytywnej, w wypadku zajęć niekończących się egzaminem dotyczy zarówno oceny negatywnej, jak i pozytywnej, można nie dopuszczać do poprawy): bez możliwości poprawy
Literatura
Dla modułu 1:
– Z. Saloni i M. Świdziński (2011), Składnia współczesnego języka polskiego, PWN.
Dla modułu 2:
– E. Gibson (2025), Syntax: A Cognitive Approach, MIT Press.
Uzupełniająca:
– A. Przepiórkowski, M. Bańko, R.L. Górski, B. Lewandowska-Tomaszczyk (2012), Narodowy Korpus Języka Polskiego, PWN.
– R. Hudson (1984), Word Grammar, Blackwell.
– R. Hudson (1990), English Word Grammar, Blackwell.
– A. Przepiórkowski (2017), Argumenty i modyfikatory w gramatyce i w słowniku, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
– A. Przepiórkowski i M. Woźniak (2023), Conjunct lengths in English, Dependency Length Minimization, and dependency structure of coordination, Proceedings of the 61st Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics (Volume 1: Long Papers), 15494–15512.
– M.-C. de Marneffe, C. D. Manning, J. Nivre i D. Zeman (2021), Universal Dependencies, Computational Linguistics 47(2):255–308.
– S. Schuster i C. D. Manning (2016), Enhanced English Universal Dependencies: An Improved Representation for Natural Language Understanding Tasks, Proceedings of the Tenth International Conference on Language Resources and Evaluation, 2371–2378.
– N. Graichen, I. de-Dios-Flores i G. Boleda (2026), The Grammar of Transformers: A Systematic Review of Interpretability Research on Syntactic Knowledge in Language Models, https://arxiv.org/abs/2601.19926.