Sława i powrót. Antropologiczne biografie Achillesa i Odyseusza w eposie homeryckim 3700-MSK-F-SP
Celem przedmiotu jest zapoznanie studentów z antropologicznym i kulturotwórczym wymiarem epiki homerowej poprzez analizę dwóch modeli heroicznej egzystencji: Achillesa i Odyseusza. Służyć temu będzie podejście biograficzne, a więc taki sposób badania, w którym życie jednostki traktuje się nie jako osobistą historię, zapis wydarzeń z życia lecz jako sposób ujawniania, utrwalania i przekazywania pożądanych zachowań i cech kulturowych, społecznych i symbolicznych. W tym ujęciu Iliada i Odyseja stanowią nie tylko arcydzieła literatury, lecz także szczególną figurację przedfilozoficznych sposobów rozumienia tego, czym są człowiek, wspólnota, los, śmierć i pamięć czy utrata podmiotowości. Biografia Achillesa organizuje się wokół kategorii sławy, honoru, krótkiego życia oraz wyboru śmierci, która staje się warunkiem nieśmiertelności imienia. Biografia Odyseusza skupia się natomiast wokół doświadczenia drogi, przetrwania, podstępu, utraty tożsamości, rozpoznania i powrotu, a więc wokół herosa, którego podmiotowość kształtuje się nie w jednym kulminacyjnym akcie, lecz w długim procesie konfrontacji z obcością, granicą i zmianą. Analiza obu postaci pozwoli uchwycić, w jaki sposób epos homerycki formułuje odmienne scenariusze życia bohaterskiego i nadaje im znaczenie kulturowe.
W toku zajęć analizie poddana zostanie również sama „instytucja” eposu: jego geneza, oralny charakter oraz funkcja społeczna, kulturotwórcza i światopoznawcza. Istotne będzie ukazanie eposu jako narzędzia transmisji wzorców kulturowych, pamięci zbiorowej, norm społecznych oraz dyrektyw aksjologicznych. Przedmiotem refleksji stanie się zatem zarówno forma epicka jako szczególny mechanizm organizowania ludzkiego życia w kulturze oralnej, jak i przekazywane za jej pośrednictwem treści dotyczące relacji między jednostką a wspólnotą, między ciałem a sławą, między wojną a domem, między śmiercią a pamięcią. Szczególna uwaga zostanie poświęcona tym zjawiskom, które współtworzą biografie obu herosów, a tym samym biografie wspólnoty. Dzięki temu sława i powrót zostaną ukazane nie jako toposy literackie, lecz jako dwie podstawowe figury antropologiczne organizujące wyobrażenie życia człowieka archaicznego.
Łączona forma wykładu i konwersatorium ma na celu włączenie studentów w analizę i interpretację omawianych na zajęciach wątków z Iliady i Odysei. Do każdego z tematów przyporządkowany będzie zestaw fragmentów eposów, stanowiących punkt wyjścia i podstawę wspólnych rozważań. Lektura tekstu źródłowego, prowadzona w ścisłym związku z kategoriami antropologicznymi, pozwoli ukazać, w jaki sposób epika homerowa konstruuje modele herosa, porządkuje doświadczenie ludzkie i utrwala podstawowe wyobrażenia o życiu, śmierci, pamięci, domu i wspólnocie.
Koordynatorzy przedmiotu
Efekty uczenia się
Wiedza: absolwent zna i rozumie
rodzaje oraz specyfikę przedmiotowej i metodologicznej dyscyplin, które dotyczą studiów nad kulturą K_W01
w stopniu zaawansowanym wybrane zagadnienia dotyczące współczesnych teorii kulturowych i badań nad różnymi zjawiskami kultury K_W02
w stopniu zaawansowanym wybraną terminologię oraz metodologię badań w zakresie nauk o kulturze i religii K_W03
w stopniu zaawansowanym wybrane narzędzia i metody analizy różnych tekstów kultury K_W04
teorie i metodologie dyscyplin, które zajmują się studiami nad kulturą K_W05
w stopniu zaawansowanym najnowsze teorie literatury i metody badań literackich K_W06
w stopniu zaawansowanym wybrane zagadnienia i zjawiska dotyczące recepcji kultury antyku oraz szeroko pojętego dorobku materialnego i duchowego cywilizacji śródziemnomorskiej K_W07
w stopniu zaawansowanym interdyscyplinarny charakter badań kulturowych i ich uwarunkowania wynikające z koncepcji kultury jako pola różnorodnych form działań i praktyk społecznych K_W09
w stopniu zaawansowanym uwarunkowania historyczne i społeczne wybranych zjawisk kultury regionu Śródziemnomorza K_W11
podstawowe metody interpretacji tekstu literackiego i tekstualnego źródła historycznego K_W13
podstawowe metody analizy właściwe antropologii kulturowej, w tym najważniejsze teorie i tradycje poszczególnych szkół powstałych w trakcie rozwoju tej dyscypliny K_W15
Umiejętności: absolwent potrafi
wykorzystać posiadaną wiedzę w zakresie nauk o kulturze i religii i/lub literaturoznawstwa, aby formułować i rozwiązywać złożone i nietypowe problemy K_U01
rozwiązywać złożone problemy oraz analizować zjawiska i teksty kultury za pomocą właściwie dobranych metod i narzędzi badawczych, w tym metod i narzędzi interdyscyplinarnych K_U02
analizować i interpretować teksty literackie za pomocą właściwie dobranych narzędzi, w odniesieniu do wybranych teorii literatury oraz zjawisk kulturowych K_U03
właściwie dobrać materiały źródłowe i informacje niezbędne do sformułowania i rozwiązania problemu, oraz dokonać ich krytycznej analizy i oceny K_U04
zdobyć umiejętności badawcze pozwalające na formułowanie i rozwiązywanie problemów badawczych w zakresie kulturoznawstwa; potrafi w tym celu przeprowadzić podstawowe analizy z wykorzystywaniem interdyscyplinarnych metod i narzędzi badawczych K_U05
zastosować w rozwiązywaniu problemów i opracowywaniu tematów badawczych podstawowe ujęcia teoretyczne i paradygmaty właściwe wiedzy o kulturze, w tym antropologii kulturowej, filologii, historii i semiotyce kultury K_U06
formułować wypowiedzi pisemne i ustne z użyciem terminologii z zakresu nauk o kulturze i religii, i/lub literaturoznawstwa oraz innych dyscyplin stanowiących istotny kontekst dla badań kulturowych i literaturoznawczych K_U07
brać aktywny udział w debacie na temat zjawisk i tekstów kultury, przedstawiając własne argumenty i polemizując z innymi argumentami z poszanowaniem dla odmienności poglądów i opinii K_U08
Kompetencje społeczne: absolwent jest gotów do
krytycznej oceny posiadanej wiedzy na temat zjawisk kultury oraz treści w tym zakresie odbieranych w przestrzeni akademickiej i sferze publicznej K_K01
przyjęcia postawy szacunku i badawczej ciekawości wobec zjawisk kultury oraz uznawania znaczenia wiedzy w zakresie dziedzictwa kulturowego wybranego regionu w rozwiązywaniu problemów poznawczych i praktycznych K_K02
uświadomienia sobie znaczenia dziedzictwa antyku w kulturze Europy K_K05
zrozumienia podstawowych wyzwań związane z badaniem kultury i relacji międzycywilizacyjnych K_K07
odpowiedzialności za duchowe i materialne wytwory kultury oraz etos działalności akademickiej K_K08
aktywnego uczestnictwa w dyskusji w języku polskim oraz wybranym języku Śródziemnomorza, szanując poglądy partnerów K_K10
Kryteria oceniania
Podstawą zaliczenia jest aktywność na zajęciach (25%) oraz rozmowa w zakresie opracowanego przez studenta problemu dotyczącego wybranego wątku biografii heroicznej (75%). Dopuszczalne są dwie nieobecności.
Literatura
Literatura źródłowa
Homer, Iliada, przekł. R. Chodkowski, Lublin 2022
Homer, Odyseja, przekł. R. Chodkowski, Lublin 2020
Literatura przedmiotowa
Bachvarova M., From Hittite to Homer. The Anatolian Background of Ancient Greek Epic, Cambridge University Press 2016;
Epos. Reconsidering Greek Epic and Aegean Bronze Age Archaeology, red. S. Morris, R. Laffineur, Liege 2007;
Grethlein J., Memory and Material Objects in the Iliad and the Odyssey, “Journal of Hellenic Studies” 128 (2008).
Kitts M., Anthropology and the Iliad, w: The Ashgate Research Companion to Anthropology, red. Andrew J. Strathern, Pamela J. Stewart, Ashgate 2015.
Kordys J., Gest Achillesa, „Teksty Drugie” 6 (2004).
Mieletynski E., Pochodzenie eposu bohaterskiego. Wczesne formy i archaiczne zabytki, przekł. Paweł Rojek, Kraków 2009;
Mojsik T., Odys. Biografia nieautoryzowana, Wydawnictwo Homini 2025;
Nagy G., Homer the Preclassic, University of California Press 2010;
Russo J., Re-Thinking Homeric Psychology: Snell, Dodds and their Critics, “Quaderni. Urbinati di Cultura Classica” 101:2 (2012).
Whitley J. Homer’s Entangled Objects: Narrative, Agency and Personhood In and Out of Iron Age Texts, “Cambridge Archaeological Journal” 23:3 (2013).
Zieliński K., Iliada i jej tradycja epicka. Studium z zakresu greckiej tradycji oralnej, Wrocław 2014.