Od wołu Platona do kota Derridy. Słynne zwierzęta w historii filozofii 3700-AL-WPKD-qZS

Za klamrę kursu służą figury Platona i Derridy oraz fragmenty scenariusza The Lobster autorstwa dwóch Greków: Yorgosa Lanthimosa i Efthimisa Filippou. Ich surrealistyczna poetyka nie przesłania głębokiego namysłu nad relacją między człowiekiem i zwierzęciem we współczesnym świecie, w którym prowadzą dyskusję z kluczowymi formacjami cywilizacji Zachodu. Prześledzimy chronologię tych formacji: najpierw element zwierzęcy w metaforach antropologii platońskiej i mitycznej, dramat Minotaura, potwornego członka królewskiego rodu, rozdartego między naturą byka i człowieka. Śmierć Minotaura i wyjście z labiryntu, które obejrzymy też z pomocą Deleuze’a poprzedzi przypomnienie dwóch legendarnych alegorii: psychologicznej metafory zaprzęgu oraz politycznego wizerunku bąka na karku miasta. Poznamy filozoficzne i teologiczne portrety psa, lwa i lisa, w których zwierzęta służą przykładem. W innej roli występuje łabędź u Johne’a Locke’a – przyjrzymy się na jego szyi zagadnieniu substancji i podstawom empiryzmu nowożytnego. Nie braknie też wzorców zwierzęcych w filozofii politycznej i społecznej. W drugiej części kursu, prześledzimy na kilku wybranych przykładach historię wpływu świata zwierząt na moralność, politykę i myśl społeczną oraz problem podmiotu w filozofii współczesnej. Będziemy definiować wspólnie, kiedy tworzymy stado, państwo, a kiedy ludzkość, by odpowiedzieć na podstawowe pytania o wolność, miłość i zasady wspólnego życia. Czy podmiot współczesny przeżywa na nowo dramat Minotaura? Pozostaje mu zmienić się w lobstera lub wyłupić sobie oczy? Zagadnienia ukazane przez Lanthimosa porównamy z klasycznym już tekstem Deleuza i Guattariego, Anty-Edyp, by zbadać czemu i jak nawiązują do starożytnej dramaturgii greckiej, opisując zwierzę „człowiek”. Podejmiemy poszukiwanie miejsca i nowych form humanistycznej refleksji wobec rozwoju sztucznej inteligencji z jednej, animal philosophy z drugiej strony. Podmiot-człowiek utracił wyłączność na myślenie i centralną pozycję w naturze. Chcemy się dowiedzieć, co mu pozostaje.

1. Co robi wół w Uczcie Platona?
Platon, Uczta
Yorgos Lanthimos & Efthimis Filippou, The Lobster
Fryderyk Nietzsche, Narodziny tragedii
Wprowadzeniem do tekstów Platona będzie tekst z roku 2015, scenariusz napisany przez dwóch Greków, surrealistyczny obraz świata poświęcony problemom końca antropocenu. „The fact that you’ll turn into an animal if you don’t manage to fall in love with another person during your stay here is not something that should upset you, or get you down”. Jak więc chcemy funkcjonować razem na krótkim odcinku życia? Jak zmienia się humanistyka w czasie gwałtownego rozwoju sztucznej inteligencji oraz rewolucji w relacjach między człowiekiem i zwierzęciem? Lektura Uczty pod kątem relacji, jakie łączą bohaterów ze zwierzętami – żywymi oraz mitycznymi. Przypomnienie cech żywiołu dionizyjskiego. Grecki start w refleksję nad sytuacją człowieka wobec natury.

2. Być jak Tyfon. Być jak Sokrates? Dramat Minotaura
Platon, Fajdros,
Platon, Obrona Sokratesa
Czy łatwiej człowiekowi widzieć siebie poprzez zwierzę? Namiętności ludzkie i pasje zwierzęce. Siła identyfikacji z metaforami zwierzęcymi. Kim był Tyfon? Dwa konie z zaprzęgu w Fajdrosie służą platońskiej refleksji psychologicznej. Sokrates z kolei w Obronie “jak bąk z ręki boga puszczony, siadał miastu na kark; ono niby koń wielki i rasowy, ale taki duży, że gnuśnieje i potrzebuje jakiegoś żądła, żeby go budziło”.

3. Pies – cynik Diogenes i Psy Boże – Dominicanes
Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, Diogenes z Synopy
Michel Foucault, Historia seksualności 2, „Użytek z przyjemności”
Jourdain de Saxe, Libellus de principiis Ordinis praedicatorum
„Gdy jadł na rynku śniadanie, stojący dokoła tłum wołał: „Pies”, „Wyście sami psy – odpowiadał – boście mnie obstąpili, gdy jem śniadanie”. Przypomnimy życiorys Diogenesa, najsłynniejszego cynika, by pojąć etymologię tego pojęcia. Jak się mają cynicy do psów? Diogenes u Foucault zostaje przedstawiony jako filozof wściekłej prawdy. Całkiem odmienny wizerunek psa ukazuje historia świętego Dominika, założyciela zakonu Psów Bożych (Domini-canes), którą poznamy z fragmentów Libellusa średniowiecznego autora życiorysu Dominika.

4. Lew i lis u Machiavellego
Niccolo Machiavelli, Książę
“Kiedy więc konieczność wymaga, aby książe potrafił zapatrywać się na zwierzęta, musi lisa i lwa naśladować; wszak lew nie obroni się przed sidłami, zarówno lis przed wilkami. Lisem trzeba być, aby się poznać na sidłach, lwem aby przestraszyć wilków. Kto tylko lwa naśladuje, ten nie rozumie rzeczy”.

5. Łabędź Locke’a – najsłynniejszy ptak empiryzmu
John Locke, Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, r. XXIII, Of Our Complex Ideas of Substances.
“Thus the idea which an Englishman signifies by the name swan, is white colour, long neck, red beak, black legs, and whole feet, and all these of a certain size, with a power of swimming in the water, and making a certain kind of noise, and perhaps, to a man who has long observed this kind of birds, some other properties: which all terminate in sensible simple ideas, all united in one common subject”.Wspomnimy też przykład z kotem i płotem powszechnie używany do wyjaśniania solipsyzmu Berkeleya.

6. Człowiek człowiekowi wilkiem
Tomasz Hobbes, Lewiatan,
Tomasz Hobbes, De Cive
“Man to Man is a kind of God; and that Man to Man is an arrant Wolfe”
“Sztuka ludzka naśladuje naturę (sztukę, którą Bóg stworzył świat i nim rządzi”) podobnie jak w wielu innych rzeczach, tak I w tym, że może skonstruować sztuczne zwierzę”. Przy okazji przypomnimy, co znaczy u Arystotelesa, że człowiek to “zwierzę polityczne” i “zwierzę logiczne”.

7. Mandeville i jego pszczoły
Bernard Mandeville, Bajka o pszczołach (edycja BKF, PWN)
„These insects lived like men, and all our actions they performed in small: they did whatever’s done in town, and what belongs to sword or gown”. 1732. Prywatne przywary, publiczne korzyści. Ul jako wzór dla ludzkości w wieku wielkich przemian.

8. Samotny wędrowiec i wspólnota odczuwania.
Jean Jacques Rousseau, Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi
“W ten sposób kładziemy również kres sporom na ów stary temat, czy prawo naturalne obejmuje zwierzęta: jasne jest bowiem, że pozbawione rozumu i wolności zwierzęta prawa tego poznać nie mogą; skoro jednak dzięki swej wrażliwości mają coś wspólnego z naszą naturą, trzeba stwierdzić, że i one powinny w prawie naturalnym mieć udział i że jakimś w stosunku do nich obowiązkom człowiek podlega. Wydaje się w istocie, że jeśli nie powinienem czynić krzywdy bliźniemu, to nie tyle dlatego, że jest on istotą rozumną, ile dlatego, że jest istotą czującą; właściwość ta, wspólna zarówno zwierzęciu, jak człowiekowi, musi dawać zwierzęciu przynajmniej to jedno prawo, by człowiek nie zadawał mu cierpień zbytecznych”. Nowatorska pozycja człowieka wobec natury –wstrząs dla oświeceniowej koncepcji człowieka.

9. Voltaire debatuje z Rousseau - list z 30 sierpnia 1755 – jak oświecenie radzi sobie z naturą.
„Nigdy dotąd nie zaangażowano tak wiele umysłu, by zrobić z nas zwierzęta”. Co nas określa – rozum czy bestia? Przyjrzymy się dyskusji encyklopedystów, którzy szukają prawidłowych definicji zwierzęcia i człowieka.

10. Nadzwierzę a krótkość życia: „bestia w nas chce być okłamywana”
Fryderyk Nietzsche, Jutrzenka, „Zwierzęta i morał”, „Dobra i zła przyroda” i inne.
Fryderyk Nietzsche, Niewczesne rozważania, „Pożyteczność i szkodliwość historii dla życia”, 1-2.
Fryderyk Nietzsche, Z genealogii moralności, fragmenty
Spojrzenie Nietzschego wstecz na relację między człowiekiem i naturą, osobą i zwierzęciem w kategoriach moralnych. Naturalne źródła moralności. Zwierzę „człowiek” to walka z hipokryzją. “Najpierw dopatrywali się ludzie w przyrodzie siebie: wszędzie widzieli siebie i swe podobieństwa, mianowicie swe złe i nierówne usposobienie, jakby utajone w obłokach, burzach, drapieżnych zwierzętach, drzewach i ziołach: wówczas odkryli „złą przyrodę”. Później nastała epoka, gdy znów wyodrębniono się od przyrody, epoka Rousseau'a: przesycano się wzajem sobą do tego stopnia, iż szukano ustronia, niedostępnego dla człowieka i jego niedoli: odkryto „dobrą przyrodę”…”. Przypominimy też fragmenty rękopisu profesora Wittembacha, czyli Lokisa Prospera Merimee.

11. Rój komarów jako wzór demokratycznej wolności
Karl Popper, Wiedza obiektywna, „O chmurach i zegarach”
„Wydaje mi się, że filozoficznie nastrojony komar twierdziłby, że organizacja komarów jest najlepszym a przynajmniej dobrze zorganizowanym społeczeństwem, ponieważ jest najbardziej egalitarnym, wolnym i demokratycznym z możliwych społeczeństw”.

12. Mrówka somnambuliczka – instynkt vs inteligencja
Henri Bergson, Dwa źródła moralności i religii, r. I, „Powinność moralna”
„Jeśli chcielibyśmy wskazać przypadek czystego imperatywu kategorycznego, musielibyśmy tworzyć go a priori lub co najmniej stylizować doświadczenie. Pomyślmy więc o mrówce, którą przeszyłby błysk refleksji i która w wyniku tego wyobraziłaby sobie, że wielką pomyłką jest bezustanna praca dla innych. Zachcianka leniuchowania trwałaby jednak zaledwie kilka chwil, przez czas, w którym jaśniałby błysk inteligencji”.

13. Zwierzoczłowiek : relacje produkcji w Anty-Edypie.
Gille Deleuze, Felix Guattari, Anty-Edyp. Kapitalizm i schizofrenia
“Człowiek nie jest już królem stworzenia, a raczej tym, kto styka się z ogromem życia we wszystkich formach i rodzajach, kto odpowiada nawet za gwiazdy i zwierzęta, kto nieprzerwanie podłącza maszynę-organ do maszyny-źródła […] kto jest wiecznym sługą maszyn świata”. Deleuze i Guattari łączą współczesną myśl krytyczną z figurami Nietzschego: “Nadchodzi czas nieczystego sumienia, wybija godzina absolutnego cynizmu: „wycofane na tyły okrucieństwo uwewnętrznionego, zapędzonego w siebie zwierzoczłowieka, tej zamkniętej w «państwie», celem oswojenia, istoty...”

14. Derrida – „Zwierzę autobiograficzne” i Lanthimos – Lobster, zwierzę, którym chciałbym zostać.
„Odkąd, więc. Odkąd możemy mówić, że zwierzę na nas patrzy? Jakie zwierzę? Inny”.
Okładka wznowionej niedawno we Francji książki Derridy, eseju pośmiertnie wydanego, który miał nosić tytuł „Zwierzę autobiograficzne” może zwodzić: miły siwy pan tuli kotka. Tymczasem tekst to zawiła refleksja nad myślą Levinasa i Lacana, debata nad „Innym”, logocentryczną sytuacją człowieka i relacją zwierzęcia do bycia. Fragmenty eseju Derridy porównamy z fragmentami wyjściowego tekstu The Lobster, zaopatrzeni w narzędzia do analizy, jakich dostarczyły po drodze teksty filozoficzne.
„We love each other and we suit each other. That’s the reason why we’ve decided to leave and stay together forever in the city. Tomorrow, during the hunt, we’re going to disappear and everyone will think we’ve been captured and that we’re going to be turned into dogs or canaries or something”. Zastanowimy się, na ile myśliciele – dawni oraz współcześni – inspirują zmiany w prawach człowieka i zwierząt.

Na każde zajęcia lektura długości ok. 25 stron.
Pod koniec semestru - napisanie pracy 5-8 stron, w sesji krótka rozmowa o pracy