Wojna. Z cyklu filozoficzne problemy demokracji 3700-AL-WCFPD-qMF

Wojna – problem rzeka, od Heraklita wciąż oswajany na nowo. Filozofia od swoich początków operuje pojęciem wojny w sposób istotny. Proponuję lekturę wybitnych filozofów oraz wybranych tekstów historycznych i literackich, które pozwolą prowadzić pogłębioną refleksję nad wojną, walką, konfliktem i polemiką. Ralf Dahrendorf zwrócił niedawno uwagę na postawy intelektualistów „w czasach próby” rozpatrując Pokusy wyzbycia się wolności. Zamierzam sięgnąć jednak do starszych tekstów filozoficznych, by na terenie politycznie już neutralnym szlifować narzędzia do debaty o aktualnościach. Dyskusję o rzeczywistości wojny traktuję jako punkt wyjścia do zdobycia wiedzy o głównych pojęciach i problemach filozofii politycznej.

1. Wojna zawsze aktualna. „Polemos (stan wojny) jest ojcem wszystkiego”.
Fragmenty tekstów Serhija Żadana skontrastujemy z myślą Heraklita, który postrzegał rzeczywistość przez wojnę. W ten sposób rozpoczniemy namysł nad zadaniem, jakie wojna daje myślącemu człowiekowi. Co filozofia może zaoferować w czasie toczących się konfliktów zbrojnych oraz kulturowych? Poszukamy odpowiedzi na pytanie, czemu Heraklit twierdzi, że stan wojny jest ojcem wszystkiego. Słowa Heraklita skontrastujemy z najnowszymi tekstami Serhija Żadana, poety i pisarza ukraińskiego zaangażowanego w działania wojenne, który w wywiadzie w Polskim Radiu, 5 listopada 2025 opowiadał trudnościach z pisaniem podczas walk, gdyż „wiele słów, znaczeń, zmieniło swoją wagę”. Wysłuchamy chwili z tej rozmowy, przeczytamy fragmenty jego dziennika i opowiadań wydanych w tomiku Arabeski. „Stoimy pod wielkim niebem przedmieścia, milczymy, słuchamy ciszy. Jest cicho jak w domu, z którego wyjechała wielka skłócona rodzina. Niedzielny ranek, na ulicach, za płotem pusto. Tory tramwajowe są zardzewiałe po zimie. Tramwaje nie jeżdżą od końca lutego. Ptaki wypadają z nieba jak jabłka z kieszeni, zauważają naszą milczącą grupę, ostrożnie zanurzają się z powrotem w niebie, lecą w kierunku rzeki”. Będziemy porównywać relację między tekstem filozoficznym a literackim wobec wojennych zdarzeń.
Heraklit, Fragment 53
Serhij Żadan, W mieście wojna
Serhij Żadan, Arabeski

2. Filozoficzny projekt stabilnego pokoju – zadanie czy utopia?
Immanuel Kant, Projekt wieczystego pokoju
Platon, Państwo, księga I i II (fragmenty)
„Pokój wieczny. Ten napis satyryczny wyrysowany przez jednego oberżystę holenderskiego pod znakiem jego domu, gdzie grobowisko odmalować kazał, czyli miał za cel ludzi w powszechności, czy w szczególności panujących nienasyconą wojną, czy raczej filozofów, którzy sobie smakują w pięknym śnie wieczystego pokoju?”. Odkąd Trazymach ogłosił w I księdze Państwa, że racja jest po stronie silniejszego, Sokrates rozpoczyna z tym poglądem racjonalny spór, który trwa ponad 2000 lat. Czy konieczna jest relacja z wrogami, by wiedzieć kim jesteśmy „my”? Czy pacyfizm to tylko piękny sen filozofów? Poznamy odpowiedź Immanuela Kanta, który naświetla relacje polityki i moralności. Czy stan wojny musi trwać?

3. Stan wojny, stan natury, człowieczeństwo
Tomasz Hobbes, Lewiatan
„Jest więc oczywiste, że gdy ludzie żyją, nie mając nad sobą mocy, która by ich wszystkich trzymała w strachu, to znajdują się w stanie, który zwie się wojną; i to w stanie takiej wojny, jak gdyby każdy był w wojnie z każdym innym. Albowiem WOJNA polega nie tylko na walce czy też na oczywistym zmaganiu: czasem wojny jest odcinek czasu, w którym jest dostateczne zdecydowanie na walkę”. Analizujemy kanoniczny tekst filozoficzny o wojnie jako relacji międzyludzkiej, a zarazem fundamentalnym problemie społeczeństwa.

4. Wojna jako rozrywka
Pascal, Myśli
„Kiedym się jął czasami rozważać krzątania się ludzi, niebezpieczeństwa i mozoły, na jakie się narażają na dworze, na wojnie, skąd rodzi się tyle zwad, namiętności zuchwałych a często niegodziwych przedsięwzięć itd., odkryłem, iż całe nieszczęście ludzi pochodzi z jednej rzeczy, to jest, że nie umieją pozostać w spokoju w izbie”.

5. Czas chwały. Wspomnienie wojen sprawiedliwych: „Po obydwu stronach padła taka masa ludzi, że psy domowe, które się karmiły trupami zabitych, zamieniły się w żarłoczne wilki”.
Jana Długosza Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Ks. 10, 1370-1405, „Rok Pański 1390”
Sw. Tomasz z Akwinu, Summa Theologiae, II-II, t. 16, Zagadnienie 40 „De bello”/„O wojnie”.
Do średniowiecza cofniemy się czytając fragment Kronik Jana Długosza poświęcony oblężeniu Wilna z roku 1390: zamku bronią bracia króla Jagiełły i przysłani przez niego panowie polscy, oblegają – Henryk IV Lancaster, Jean II Le Maingre, przyszły marszałek Francji autor Livre des faicts du bon messire Jean le Maingre, dit Boucicaut. Czytając opisy Długosza i Jeana Boucicaut sięgniemy po wyjaśnienie koncepcji wojny sprawiedliwej u św. Tomasza z Akwinu.

6. Na co spogląda Anioł Historii?
Walter Benjamin, Przyczynek do krytyki przemocy
Walter Benjamin, O pojęciu historii
Jacques Derrida, Force de loi
Prześledzimy wybrane argumenty jakie Jacques Derrida wysuwa przeciw poglądom Waltera Benjamina, przypomnimy słynną figurę Anioła Historii i główne tezy szkoły frankfurckiej.

7. W każdym państwie dwa państwa: biednych i bogatych.
Platon, Państwo, księga VIII
Arystoteles, Polityka, księga IV
Karol Marks, Fryderyk Engels, Manifest komunistyczny
Na czym polega błąd ustroju oligarchicznego i największy problem? „To, że takie państwo nie może być jedno, tylko się zaraz zrobią dwa: jedno państwo ubogich, a drugie bogatych”. Opierając się na klasyfikacjach ustrojów Platona i Arystotelesa zanalizujemy, co znaczy, że „Historia wszelkiego społeczeństwa dotychczasowego jest historią walk klasowych”.

8. Poglądy samotnego wędrowca
Jean Jacques Rousseau, Umowa społeczna
„ Znaleźć formę zrzeszenia, która by broniła i chroniła całą siłą wspólną osobę i dobra każdego członka i przy której każdy, łącząc się ze wszystkimi, słuchałby jednak tylko siebie i pozostał równie wolnym jak poprzednio. Oto jest problem zasadniczy, który rozwiązuje umowa społeczna”. Czy kontrakt uchroni człowieka przed przemocą a narody przed wojną? Idzie rewolucja!

9. Wojna a rewolucja
Hannah Arendt, Korzenie totalitaryzmu, r. XIII „Ideologia i terror: nowatorska forma rządów”
Hannah Arendt, O rewolucji, „Wojna a rewolucja” (wprowadzenie)
„Wojna i rewolucja to nadal dwa naczelne problemy polityczne naszego świata. Przetrwały dłużej niż wszystkie ich ideologiczne uzasadnienia. I nic dziwnego. Jeśli bowiem z jednej strony grozi nam totalne unicestwienie przez wojnę, z drugiej istnieje nadzieja, że rewolucja wyzwoli całą ludzkość […] to w układzie tym nie ostaje się już żadna racja poza tą najdawniejszą ze wszystkich, tą, która od zarania naszych dziejów określa samo istnienie polityki: a jest nią wolność, przeciwieństwo tyranii”.

10. Gniew i wychowanie
Fryderyk Nietzche, Tako rzecze Zaratustra, O wojnie i ludzie wojennym
Tukidydes, Wojna Peloponeska
Homer, Iliada, Inwokacja
Gniew jako formacyjne pojęcie cywilizacji Zachodu. Wojna peloponeska zarzewiem filozoficznej refleksji nad konfliktem zbrojnym oraz sporem o zasady, wychowanie i moralność. Zastanowimy się, co w tym kontekście znaczą następujące słowa Nietzchego: “Swego wroga szukać powinniście, swoją wieść wojnę o swoje myśli! A gdy myśl wasza polegnie, winna wasza rzetelność jeszcze triumf tego święcić! Winniście miłować pokój, jako środek nowej wojny. Zaś pokój krótki bardziej, niźli długi! Was nie wzywam ja do pracy, lecz do walki. Was nie nawołuję do pokoju, lecz do zwycięstwa. Waszą pracą niech będzie walka, waszym pokojem zwycięstwo!”

11. Portret nowoczesnego podmiotu
Louis Ferdinand Céline – Wojna
„Oberwałem wojną w głowę. I na wojnę jestem chory”. Jak do tego doszło? Lektura odnalezionego niedawno zaginionego rękopisu Céline’a posłuży do skonstruowania portretu nowoczesnego podmiotu, który tworzy się po doświadczeniach pozycyjnej wojny 1914 roku.

12. Jak nazwać wiek XXI?
Jan Patočka, Eseje heretyckie z filozofii dziejów, „Wojny XX wieku i wiek XX jako wojna”.
Michel Foucault, Hermeneutyka podmiotu, wykład 6 I 1982 (część pierwsza)
„Pierwsza wojna światowa wywołała u nas szereg interpretacji, które odzwierciedlały ludzką chęć zrozumienia tego ogromnego, przekraczającego horyzont każdego człowieka wydarzenia, wywołanego przez ludzi a przecież wykraczającego poza ludzkość – wydarzenia niejako kosmicznego”.
Jak nazwiemy ćwierć wieku XXI, która już za nami? Jesteśmy bliżej stanu trwale polemicznego? Czy przestaliśmy szukać pokoju? Patocka uważał, że cechą charakterystyczną cywilizacji europejskiej jest „troska o duszę”. Porównamy jego poglądy z wykładem Foucault: „Nowy teoretyczny punkt wyjścia: troska o siebie”.

13. Mademba Diop, bliższy mi niż brat, umierał zbyt długo.
David Diop, Bratnia dusza
Walka pozycyjna w okopach I wojny światowej oczami młodego żołnierza z Senegalu. Czym jest bratnia dusza? Jak daleko sięga braterstwo?
„Ale teraz, gdy nad tym głęboko rozmyślam, teraz, kiedy zastanawiam się nad samym sobą, klnę się Bogiem, wiem, zrozumiałem, że Alfa ustąpił mi miejsca w swym ciele zapaśnika przez przyjaźń, przez współczucie”.

14. Pacyfizm Bergsona
Henri Bergson, Dwa źródła moralności i religii, r. IV, „Mechanika i mistyka”.
Bertrand Russell, Justice in War Time, “Why the nations love war”.
Filozof o fascynującej biografii: na co dzień klasyczny sławny akademik, podczas wojny - tajny wysłannik rządu Francji do Prezydenta USA. Autor opinii, wedle której IWW to „wojna cywilizacji z barbarzyństwem”, jednocześnie twórca oryginalnej koncepcji pacyfistycznej społeczeństwa otwartego. Prześledzimy sedno argumentacji Bergsona w świetle ostrej krytyki Russella, który kwestionuje zajmowanie stanowiska podczas wojny z pozycji filozoficznych. Tymczasem Bergson w 1932 spostrzega: „Lecz jeśli pozostawimy na boku ostatnią wojnę, której okrucieństwo przewyższyło wszystko, co możliwe do wyobrażenia, zastanawiające jest jak szybko zapomina się w czasie pokoju o cierpieniach wojny”.

Na każde zajęcia lektura długości ok. 25 stron, niekiedy więcej.
Pod koniec semestru - napisanie pracy 5-8 stron, w sesji krótka rozmowa o pracy.