Radykalne oswajanie obcości. Nieludzkie perspektywy w fantastyce 3700-AL-ROO-qZS
Czerpiąc inspirację z rosnącego zainteresowania naukowego aktorami i narracjami nie-ludzkimi, chcielibyśmy wraz z uczestnikami kursu przyjrzeć się fantastyce, która radykalnie przekracza granice ludzkiego doświadczenia. Współcześnie, postantropocentryczny namysł nad miejscem człowieka w nie do końca ludzkim świecie często staje się pierwszoplanowym tematem literackim. Szczególnie ciekawa na tym tle okazuje się literatura fantastyczna, która pozwala na eksperymentowanie nie tylko z granicami języka czy stylu, ale także z granicami tego, co możliwe do wyobrażenia – otwiera zatem przestrzeń spotkania z tym co nieznane, obce, daleko różne od nas samych i naszego sposobu myślenia.
W ramach kursu poddamy lekturze i refleksji dzieła literatury fantastycznej, w których centralne miejsce zajmuje problematyka nieludzkiego istnienia, świadomości i sprawczości. Skupimy się na opowieściach o zwierzętach, roślinach, maszynach i innych bliżej nieokreślonych bytach, które stają się pełnoprawnymi bohaterami, a często nawet narratorami. Zależy nam na ukazaniu różnorodności literackich strategii i pomysłów, za pomocą których twórcy fantastyki starają się przekraczać utarte schematy myślenia i przybliżać czytelnikom radykalnie odmienne perspektywy. W trakcie kursu wspólnie zastanowimy się, w jaki sposób literatura fantastyczna wyobraża sobie inność i jakie mechanizmy narracyjne wykorzystuje, aby przekroczyć utrwalone, antropocentryczne sposoby postrzegania rzeczywistości.
Celem zajęć jest przede wszystkim krytyczna analiza wybranych tekstów literackich, ale również refleksja nad fundamentalnymi kategoriami podmiotowości, języka i sprawczości w rozszerzonej perspektywie świata więcej-niż-ludzkiego. Poprzez lekturę i dyskusję będziemy dążyć do zrozumienia, jak literatura fantastyczna może przyczyniać się do dekonstrukcji antropocentrycznych uprzedzeń i otwierać nowe możliwości myślenia o relacjach międzygatunkowych i o miejscu człowieka w świecie.
Zajęcia mają również za zadanie zainteresowanie studentów perspektywą krytyczną wyrastającą ze współczesnej myśli środowiskowej i posthumanistycznej oraz przekazanie im odpowiednich narzędzi do zastosowania tej perspektywy do krytycznego odczytania dzieł literackich oraz filmowych. W kontekście palących wyzwań antropocenu, wzięcie pod uwagę nie-ludzkiej inności staje się bowiem wartościową perspektywą interpretacyjną, prowadzącą do nowych pytań badawczych i oryginalnych ujęć kluczowych problemów dotyczących relacji człowieka ze środowiskiem.
Chcielibyśmy zaprosić uczestników do lektury kilkunastu starannie wybranych tekstów literackich – w mniej lub bardziej oczywisty sposób reprezentujących nurt fantastyczny – oraz do zestawienia ich z kluczowymi pracami teoretycznymi, wprowadzającymi w problematykę posthumanizmu, animal/plant studies, czy etyki środowiskowej. Wybór tekstów obejmuje zarówno teksty powstałe w kręgu anglosaskim (LeGuin, Miller), jak i utwory napisane w kręgach i językach niejako peryferyjnych: w Polsce (Dukaj), Norwegii (Hval), Senegalu (Diene) czy Korei Południowej (Han). W trakcie semestru sięgniemy do dzieł kanonicznych (Kafka, Faulkner), ale też tekstów napisanych w ostatniej dekadzie (Kritzer, Porter), nierzadko na przekór wątpliwościom z kategorii „czy ten utwór można zaklasyfikować jako fantastykę?”. Różnorodność jako reguła nadrzędna tworzenia korpusu ujawnia się nie tylko w podejmowanych tematach czy rozpiętości językowo-kulturowej, ale też w dbałości o to, by dzieła napisane przez autorki stanowiły istotną część zaproponowanych lektur.
Harmonogram pracy podzieliliśmy na kilka bloków, w ramach których zmierzymy się z takimi tematami jak: międzygatunkowe metamorfozy, pozaludzkie formy postrzegania i komunikacji, więcej-niż-ludzka intymność czy nieantropocentryczne spojrzenia na postępującą degradację środowiska. Dodatkowo, w celu poszerzenia kontekstów i ukazania interdyscyplinarnego charakteru podejmowanych zagadnień, dyskusje zostaną wzbogacone o odniesienia do filmów, sztuk performatywnych i gier wideo, które również podejmują tematykę nieludzkich perspektyw.
Rodzaj przedmiotu
Koordynatorzy przedmiotu
Efekty kształcenia
P_W1: Zna podstawową terminologię nauk humanistycznych w zakresie post-humanizmu i rozumie ich rolę w kulturze, a szczególnie w humanistyce (K_W01)
P_W2: Zna podstawowe metody analizy i interpretacji tekstów literackich (K_W04)
P_W3: Zna niektóre z najważniejszych metod badań interdyscyplinarnych (K_W07)
P_U1: Potrafi selekcjonować oraz dokonać krytycznej oceny informacji pochodzących z różnych źródeł naukowych, popularnonaukowych, publicystycznych i innych (K_U01)
P_U2: Potrafi prezentować wyniki indywidualnej i zespołowej pracy akademickiej we właściwej formie - ustnej lub pisemnej (K_U07)
P_U3: Potrafi przygotować krótki referat uwzględniając narzuconą formułę oraz potrzeby odbiorców (KU11)
P_K1: Jest gotów do poznawania metod badawczych związanych z posthumanizmem (K_K03)
P_K2: Docenia bogactwo punktów widzenia prezentowanych w rozmaitych tekstach kultury, ze wskazaniem na literaturę spekulatywną (K_K08)
Kryteria oceniania
Ocena końcowa będzie wypadkową następujących ocen cząstkowych:
50% suma ocen z dwóch najlepiej ocenionych krótkich response papers (o objętości ok. 1 strony), w trakcie semestru będzie możliwość napisania czterech takich krótkich prac;
25% aktywność w czasie zajęć, wskazująca na uważną lekturę omawianych tekstów;
25% referat wprowadzający dot. konkretnej lektury, realizowany w parach.
Dopuszczalna liczba nieobecności – 2 w semestrze.
Literatura
Proponowana literatura piękna (częściowo we fragmentach)
Chiang, Ted. 2016. Historia twojego życia. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo.
Darrieussecq, Marie. 2018. Świństwo (Truizmy), przeł. B. Walicka. Kraków: Karakter.
Diene, Mame B. 2024. Lekki Lekki. In: Caren Irr, ed. Environmental Futures. An International Literary Anthology. Brandeis University Press.
Dukaj, Jacek. 2003. Inne pieśni. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Faulkner, William. 2024. Gdy leżę, konając, przeł. J. Dehnel. Kraków: Znak.
Gowdy, Barbara. 1998. The White Bone. New York: Picador.
Han, Kang. 2016. The Fruit of My Woman, transl. Deborah Smith. Granta 133.
Hval, Jenny. 2018. Pardise Rot, transl. M. Idriss. Verso Books.
Kafka, Franz. 2016. Przemiana, przeł. J. Kydryński. W: Opowieści i przypowieści. Warszawa: PIW.
Kritzer, Naomi. 2015. "Cat Pictures Please", Clarkesworld Magazine.
Jemisin, Nora K. 2015-17. Trylogia Pękniętej Ziemi, przeł. J. Małecki. Kraków: SQN.
Le Guin, Ursula K. 1980. „Szerzej niż imperia i wolniej" w: Wszystkie strony świata. Warszawa: Iskry.
Lem, Stanisław. 1982. Niezwyciężony. Warszawa: Iskry.
Miéville Ch. 2003. Dworzec Perdido, przeł. M. Szymański. Poznań: Zysk i S-ka.
Miller, Sam J. 2018. Blackfish City. Hachette UK.
Porter, Max. 2019. Lanny. Faber&Faber.
Werber, Bernard. 2015. Imperium mrówek, przeł. M. Olszewska. Katowice: Sonia Draga.
=======
Przykładowa literatura teoretyczna (proponowana, dokonamy wyboru):
Bednarek, Joanna. 2020. "Oduczanie się człowieczeństwa: fantastyka i antropocen." teksty drugie 1: 118-133.
Calvo, Paco. 2017. “What Is It Like to Be a Plant?” Journal of Consciousness Studies 24 (9–10): 205–27.
Hamilton, Jennifer Mae, and Astrida Neimanis. “Composting Feminisms and Environmental Humanities,” Environmental Humanities 10, no. 2 (2018): 502–3.
Haraway, Donna J. 2003. The companion species manifesto: Dogs, people, and significant otherness (Vol. 1, pp. 3-17). Chicago: Prickly paradigm press.
Haraway, Donna J. 2016. Staying with the Trouble. Duke University Press.
Hendlin, Yogi H. “Plant Philosophy and Interpretation: Making Sense of Contemporary Plant Intelligence Debates.” Environmental Values 31, no. 3 (June 1, 2022): 253–76.
Herman, David. 2018. Narratology beyond the human: Storytelling and animal life. Oxford University Press.
Kimmerer, Robin Wall. 2013. Braiding sweetgrass: Indigenous wisdom, scientific knowledge and the teachings of plants. Milkweed Editions (chapter: “Learning the Grammar of Animacy”).
McHugh, Susan. 2011. Animal Stories: Narrating Accross Species Lines. University of Minnesota Press.
Morton, Timothy. 2023. Mroczna ekologia. Ku logice przyszłego współistnienia, przeł. Anna Barcz, wstęp Andrzej Marzec, Warszawa: Oficyna Związek Otwarty.
Nagel, Thomas. 1980. "What is it like to be a bat?" The language and thought series. Harvard University Press: 159-168.
Shawl, Nisi and Cynthia Ward. 2005. Writing the Other. Aqueduct Press.
Smuts, Barbara. 2001. "Encounters with Animal Minds . " Journal of consciousness studies, 8(5-6), 293-309.
Sugiera, Małgorzata, red. 2023. Hakowanie antropocenu. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Tsing, Anna. 2012. “Unruly Edges: Mushrooms as Companion Species.” Environmental Humanities 1 (1): 141–54.
Vint, Sherryl. 2010. Animal alterity: Science fiction and the question of the animal. Vol. 39. Liverpool University Press.
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: