Nowożytna książka ilustrowana w perspektywie humanistyki cyfrowej 3700-AL-NKI-qTM
Podczas zajęć studenci zapoznają się z historią i praktycznymi realizacjami gatunku emblematu (XVI–XVIII w.), plasującego się na styku sztuk plastycznych i literackich. Dzięki atrakcyjnej formie kształtował gusta i kody ikonograficzne epok dawnych, pełniąc zarazem różnorakie funkcje – stanowił moralne pouczenie, pobudzał do praktyk dewocyjnych, służył jako element propagandowy. Sukces książki inicjującej nurt, „Emblematum liber” (1531) Andrei Alciata, doprowadził do jego szerokiego zastosowania w architekturze, malarstwie, teatrze, a nawet tańcu. Ze względu na mechanizmy komunikacji wizualnej oraz wszechobecność w dawnej ikonosferze, emblematy wykazują analogie do współczesnych memów internetowych, co czyni je cennym medium dającym wgląd w dawną kulturę i mentalność.
Program zajęć obejmuje wieloaspektową analizę emblematu łączącą tradycyjną analizę filologiczną oraz ikonograficzną z nowoczesnymi narzędziami humanistyki cyfrowej. Proces dydaktyczny opiera się na bezpośredniej pracy ze źródłem, realizowanej zarówno poprzez kwerendy w bibliotekach cyfrowych (m.in. Polona, Gallica), przeszukiwanie baz danych (Emblematica Online), jak i podczas wizyt studyjnych w Gabinecie Starych Druków Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Poza zdobyciem wiedzy na temat historii książki ilustrowanej, dodatkowym celem zajęć jest kształtowanie kompetencji cyfrowych poprzez naukę języka Iconclass, stanowiącego międzynarodowy standard klasyfikacji ikonograficznej w muzealnictwie i dokumentacji cyfrowej. Istotnym elementem kursu będzie moduł testowy realizowany we współpracy z zespołem badawczym Iconclass z Uniwersytetu w Lejdzie (Hans Brandhorst, Etienne Posthumus). W jego ramach studenci będą uczestniczyć w testowaniu narzędzi sztucznej inteligencji służących do identyfikacji i tagowania motywów na rycinach, dokonując krytycznej weryfikacji wyników maszynowych. Działania te staną się punktem wyjścia do dyskusji nad możliwościami wykorzystania AI w naukach humanistycznych oraz pozwolą na kształtowanie kompetencji w zakresie odpowiedzialnego korzystania z technologii cyfrowych.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Efekty uczenia się
– zna i rozumie w stopniu pogłębionym historyczne media łączące tekst i obraz (ze szczególnym uwzględnieniem ilustrowanej książki wczesnonowożytnej) oraz potrafi syntetycznie zastosować odpowiednie metody i narzędzia z zakresu historii sztuki i literatury do ich interpretacji (K_W05, K_W06)
– opracowuje i realizuje – w porozumieniu z prowadzącą – projekt samodzielnych badań nad wybranym przez siebie cyklem emblematycznym (K_U01, K_U05, K_U07, K_U10, K_K02)
– potrafi krytycznie ocenić oraz wykorzystywać możliwości oferowane przez sztuczną inteligencję i narzędzia cyfrowe (ze szczególnym uwzględnieniem kodyfikacji Iconclass) w badaniach nad kulturą wizualną (K_U03, K_U08)
– zna i stosuje zasady pracy z materialnymi obiektami historycznymi oraz posiada wiedzę w zakresie cyfrowego udostępniania dziedzictwa kulturowego (K_U02, K_K04, K_K05, K_K06)
Kryteria oceniania
Każda osoba uczestnicząca wybierze interesujący dla siebie zbiór emblematów, który następnie podda analizie i opisowi, wykorzystując poznane podczas warsztatu narzędzia. Finalnym efektem prac – uzależnionym od tempa pracy grupy – będzie przygotowanie ustandaryzowanych opisów pojedynczych emblematów (lub całych cyklów emblematycznych), a następnie ich publikacja – po weryfikacji przez prowadzącą – w międzynarodowej bazie danych.
Na ocenę końcową składać się będzie:
- obecność i aktywność na zajęciach (20%);
- samodzielne opracowanie danych w formie opublikowanych rekordów wedle kodyfikacji Iconclass (40%);
- prezentacja wyników własnych badań w formie referatu podczas zajęć końcowych (40%).
Dopuszczalna liczba nieobecności: 2. Każda kolejna nieobecność musi zostać odrobiona w sposób ustalony indywidualnie z prowadzącą. Brak obecności na więcej niż 5 spotkaniach uniemożliwia zaliczenie przedmiotu.
Zaliczenie na ocenę.
Literatura
Bazy danych (główne narzędzia używane podczas zajęć):
Alciato at Glasgow https://www.emblems.arts.gla.ac.uk/alciato/index.php
Emblematica Online http://emblematica.grainger.illinois.edu/
Iconclass https://iconclass.org/en/_
Literatura (kluczowe fragmenty będą udostępniana sukcesywnie przez prowadzącą):
Alciato Andrea, Emblematum liber, Augsburg: Heinrich Steyner, 1531 (polski przekład: Emblematy, tłum. Bartłomiej Czarski, wstęp Roman Krzywy, Warszawa 2021).
Brandhorst Hans, The elephant in the room. Iconography, Iconclass and Artificial Intelligence, „Emblematica: Essays in Word and Image” (2026).
Branshorst Hans, Using iconclass for the iconographic indexing of Emblems, w: Digital Collections and the Management of Knowledge: Renaissance Emblem Literature as a Case Study for the Digitization of Rare Texts and Images, red. Mara Wade, Glasgow 2004, s. 29–44.
Buchwald-Pelcowa, Emblematy w drukach polskich i Polski dotyczących XVI XVIII wieku, Wrocław 1981.
Kordyzon Wojciech, Osuch Martyna, Zbiory emblematyczne w kolekcji Gabinetu Starych Druków Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Przegląd bibliograficzny i proweniencyjny, „Terminus” 2021, 23(3), s. 341–364.
Mingfang Wu i in., Automated Metadata Annotation: What Is and Is Not Possible with Machine Learning, „Data Intelligence” (2023), 5(1), s. 122–138.
Panofsky Erwin, Ikonologia i ikonografia, tłum. Krystyna Kamińska w: tegoż, Studia z historii sztuki, oprac. Jan Białostocki, Warszawa 1971, s. 11–32.
Pelc Janusz, Słowo i obraz. Na pograniczu literatury i sztuk plastycznych, Kraków 2002.
Ripa Cesare, Iconologia overo Descrittione dell'Imagini universali, Wenecja 1593 (polski przekład: Ikonologia, tłum. Ireneusz Kania, Kraków 2013).
van Straten Roelof, An Introduction to Iconography: Symbols, Allusions and Meaning in the Visual Arts, Boca Raton-London-New York 2023.