Niesamowitość i cudowność jako elementy konstrukcyjne prozy XIX i XX wieku 3700-AL-NCEKP-OG

Na wybranych przykładach wybitnych utworów analizie poddany zostanie różny sposób konstruowania niesamowitości i/lub cudowności, głównie w prozie niemieckojęzycznej, (w narracji, budowie postaci, świata przedstawionego, środki językowe). Rozpoczniemy od zapoznania się z propozycją S. Freuda rozumienia kategorii „niesamowitego” jako czegoś co jest znane i nieznane jednocześnie oraz definicji „cudowności” Rogera Cailloisa, kategorii obejmującej wszystko to, co według aktualnego stanu wiedzy o świecie uchodzi za nieprawdopodobne, a w związku z tym stoi w sprzeczności z wszelkim naśladownictwem rzeczywistości empirycznej ( mimetycznej). W szerszym znaczeniu cudowność jest cecha wszystkich utworów operujących fantastyką, niezależnie od tego, w jaki sposób jest ona w tekście motywowana. Nas jednak interesować będzie cudowność nie jako nadprzyrodzoność, czy sztuczność, lecz jako element istniejący w rzeczywistości.
W baśni - według Cailloisa - cudowność łączy się ze światem rzeczywistym, nie naruszając jego wewnętrznego ładu; w fantastyce grozy staje się groźną, niebezpieczną, podważającą stabilność świata; w science fiction z kolei jej źródłem jest refleksja nad zasięgiem praw nauki, nad zuchwałymi hipotezami, które obrażają zdrowy rozsądek, prawdopodobieństwo czy przyzwyczajenia, a nawet wyobraźnię i to nie za sprawą nieokiełznanej fantazji, lecz najściślejszej analizy i najbardziej bezbłędnej logiki.

Zadamy więc znane pytanie, sformułowane przez Borisa Eichenbauma: Jak to jest zrobione? (tj. czy groza, lęk są wywołane przez wytworzenie atmosfery – zastosowanie niedomówień, czy też przez zderzenie symboliczności i codzienności, fantastyki i realności („New Weird” genre), a może zaprezentowanie zła ludzi „zwykłych” ? Sprawdzimy, czy te sposoby różnią się w XIX i XX wieku, dochodząc w naszej refleksji do ułożonej przez Petera Handke antologii pod znamiennym tytułem: Der gewöhnliche Schreck:Horrorgeschichten (Nasz zwyczajny strach) z 1969 roku.
Przy okazji analizy sprawdzimy przydatność postulatów teorii afektywnej.

„Przedmiotem humanistycznego „zwrotu afektywnego” nie są afekty same w sobie, lecz teksty kultury - literackie, wizualne i plastyczne przedstawienia usiłujące zapośredniczyć czy wprost reprezentować stany afektywne. Badanie takich obiektów kultury odpowiada zatem podstawowym kompetencjom badaczy humanistycznych, literaturoznawców, historyków sztuki, kulturoznawców, estetyków, filmoznawców, czy muzykologów. „Przekształcanie cech przedmiotu w kategorie analityczne” opiera się m.in. na praktyce opisu takich reprezentacji – jednak nie przez aplikowanie zastanych teorii, lecz przez każdorazowo ponawiane próby konstruowania mikroteorii adekwatnych do opisywanego dzieła czy zjawiska estetycznego. Dochodzi tym samym do zmiany postawy, a być może także wrażliwości badawczej: istotne okazuje się wyczulenie na to, co niuansowe, pozornie marginalne, przypadkowe, co zwykle lokuje się na poziomie przedpojęciowym, a co na różne sposoby znajduje odpowiedniość w języku/obrazie, niejednokrotnie objawiając się via negativa (np. przez zakłócenia, zerwania ciągłości logicznej, powtórzenia, przejęzyczenia, niedopowiedzenia, skumulowania, zawieszenia, szczeliny, pęknięcia). I właśnie owe „różne sposoby”, czyli techniki i środki artystycznego przekazu tego, co odczuciowe i z zasady opierające się reprezentacji, są właściwym przedmiotem naukowego namysłu badaczy lokujących się w nurcie „zwrotu afektywnego”. Okazuje się bowiem, że tak, jak właściwie każde przedstawienie w mniejszym lub większym stopniu zawiera w sobie znaki czy sygnały takich nie- czy przed-intelektualnych komponentów, tak cała kultura tworzona jest przez oddziaływania ekonomii afektywnych, energetyczne przepływy oraz pola afektywnych i emocjonalnych napięć tworzonych, emitowanych, transponowanych i odczuwanych przez rozmaite wspólnoty (symboliczne i wyobrażone, czytelnicze i estetyczne, instytucjonalne i rodzinne, polityczne i ideologiczne itd.).” Agnieszka Dauksza, z opisu projektu pt. „Afekt w literaturze i teorii modernizmu” nr projektu 2016/20/T/HS2/00106.

Lista proponowanych lektur:

S. Freud, Niesamowite, w: Pisma psychologiczne, Dzieła t. III, 2021.
R. Caillois, Od baśni do Science Fiction, w: tegoż, Odpowiedzialność i styl, eseje - wybór Macieja Żurowskiego, słowo wstępne Jana Błońskiego, przeł. Jan Błoński i inni, Warszawa 1967.
B. Bettelheim, Dziecięca potrzeba cudowności, w: tegoż, Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, Warszawa 1996.
K. Irzykowski (cudowność jako cecha rzeczywistości i literatury- fragmenty z krytyki literackiej).
H. Kleist, Zaręczyny na San Domingo, Święta Cecylia albo moc muzyki
E. A. Poe, Zagłada domu Usherów
E. T. A. Hoffmann, Piaskun
A. Schnitzler, Pamiętnik Redegondy
H. von Hofmannstahl, List Lorda Chandosa
F. Kafka, Prometeusz, Milczenie syren
F. Kafka, Myśliwy Grakchus
F. Kafka, Lekarz wiejski
G. Meyrink, Mózg, który wyparował; Preparat
G. Meyrink, Golem (dwa zajęcia)
A. Kubin, Po tamtej stronie ( dwa zajęcia)