Mesjanizm – sporne dziedzictwo romantyzmu? 3700-AL-MSDR-qHT
Mesjanizm jest jedną z najważniejszych, a równocześnie – z perspektywy XX wieku – najbardziej kontrowersyjnych idei romantycznych: z jednej strony stanowi zjawisko wpisane w krąg europejskiej, XIX-wiecznej myśli filozoficzno-religijnej, z drugiej – jest wykorzystywany jako element ideologii nacjonalistycznych. Jak rozumieć polski mesjanizm romantyczny? Jako zjawisko historyczne czy ideologiczne, jako projekt narodowego ocalenia czy objaw megalomanii narodowej? Jako wyraz głęboko religijnego, mistycznego światopoglądu czy postawę heretycką?
Przez wiele lat mesjanizm uznawano za przejaw zaściankowości i „lokalnego dziwactwa” (Wawrzyniec Rymkiewicz). Zjawisko mesjanizmu występowało w historiozofii wielu narodów europejskich i było związane z wczesnonowożytną ewolucją mitu etnogenetycznego. Koncepcja „Polski-Chrystusa narodów” wydawała się kłopotliwą spuścizną polskiego romantyzmu. Powrót tej idei w ostatnich dekadach budzi z kolei obawy o jej polityczne uwikłanie. Podejmując się analizy źródeł i recepcji tego pojęcia oraz odnosząc ją do lektury utworów Adama Mickiewicza i innych romantyków będziemy szukać odpowiedzi na pytanie o historyczne znaczenie i aktualność mesjanizmu, o jego mistyczne treści, o zbawczą rolę cierpienia i ofiary.
Interesować nas będą źródła i pokrewieństwa historyczne mesjanizmu polskiego, jego zakorzenienie w europejskiej i polskiej tradycji religijnej i narodowej. Polski mesjanizm romantyczny jest częścią zjawisk filozoficznych i światopoglądowych ówczesnej Europy, ale bywa traktowany jako centrum polskiego romantyzmu.
Przedmiotem zajęć staną się teksty Mickiewicza, Słowackiego i innych romantyków, a także historyczne sposoby recepcji mesjanizmu: od wyznawczych do krytycznych; od analiz historycznych do pozbawionych kontekstu europejskiej myśli i postawy romantycznej.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Efekty uczenia się
Po zakończeniu kursu:
- student zna i rozumie w stopniu zaawansowanym wybrane fakty, zjawiska i teorie dotyczące różnorodnych form kultury i praktyk społecznych oraz systemów religijnych (K_W01)
- zna i rozumie w stopniu zaawansowanym wybrane zjawiska i prądy literackie, procesy historycznoliterackie oraz dzieła literatury światowej (K_W04)
- zna i rozumie w stopniu zaawansowanym wybrane teorie literatury i metody badań literackich (K_W05)
- zna i rozumie w stopniu zaawansowanym wybrane pojęcia, zjawiska i teorie z zakresu głównych obszarów filozofii, w tym szczególnie filozofii społecznej i politycznej (K_W08)
- potrafi rozwiązywać złożone problemy oraz analizować zjawiska i teksty kultury za pomocą właściwie dobranych metod i narzędzi badawczych, w tym metod i narzędzi interdyscyplinarnych (K¬_U02)
- potrafi właściwie dobrać materiały źródłowe i informacje niezbędne do sformułowania i rozwiązania problemu, oraz dokonać ich krytycznej analizy i oceny (K_U06)
- jest gotów do przyjęcia postawy szacunku i badawczej ciekawości wobec różnych zjawisk i dylematów współczesnego świata oraz uznawania znaczenia wiedzy o charakterze interdyscyplinarnym w rozwiązywaniu problemów poznawczych i praktycznych (K_K01)
Kryteria oceniania
Wymagania:
1. Obecność i aktywność na zajęciach. 2. Przygotowanie ustnej wypowiedzi (prezentacji) wprowadzającej do zajęć.
2. Końcowa rozmowa zaliczająca.
Literatura
Literatura źródłowa:
Blake, William “And did those feet in ancient times”
Cieszkowski August, Ojcze nasz (fragmenty), (elektr.)
https://www.wbc.poznan.
Hoene-Wroński, Józef M. Prodrom mesjanizmu albo filozofji
absolutnej, tłum. Józef Jankowski, Lwów 1921.
Mickiewicz, Adam. Dziady cz. III (wiele wydań)
Mickiewicz, Adam. Księgi narodu i pielgrzymstwa
polskiego (wiele wydań),
Mickiewicz, Adam, Pan Tadeusz (wiele wydań),
Mickiewicz, Adam, Wykłady paryskie, (elektr.)
https://polona.pl/.
Krasiński, Zygmunt, Przedświt (wiele wydań).
Opracowania:
Forycki, Remigiusz. Profetyzm i mesjanizm w piśmiennictwie polskim i francuskim doby romantyzmu, Warszawa 1983.
Horbury, William. Messianism among Jews and Christians. 2003.
Kiślak, Elżbieta. Walka Jakuba z aniołem. Miłosz wobec romantyczności, Warszawa 2000.
Kronos 2 (29) 2014. Numer tematyczny: Mesjanizm.
Kuziak, Michał. “Mesjanizm. Przeklęte dziedzictwo”. LiteRacje. Online: http://katalog.czasopism.pl/index.php/LiteRacje_-_Micha%C5%82_Kuziak,_MESJANIZM._PRZEKL%C4%98TE_DZIEDZICTWO%E2%80%A6%3F.
Miłosz, Czesław. Ziemia Ulro (kilka wydań).
Perkins, Mary Anne. Nation and Word, 1770–1850. Religious and Metaphysical Language in European National Consciousness. Cambridge 1999.
Prussak, Maria. “Po ogniu szum wiatru cichego”: Wyspiański i mesjanizm, Warszawa 1993.
Ratajska, Krystyna. Mesjanizm w kulturze polskiej XX wieku. Dziedzictwo czy obciążenie? Garść refleksji, w: Światło w dolinie. Prace ofiarowane Prof. Halinie Krukowskiej, Białystok 2007.
Samsel, Karol. Mesjanizm polski a mesjanizm brytyjski (próba perspektywy) (elektr.), 2020.
Sikora, Adam. Dwie postawy mesjanizmu, Wrocław- Warszawa1971.
Sokołowki, Mikołaj. „Mowa, pismo, mesjanizm: według Mickiewicza”. Teksty Drugie 6 (36) (1995).
Svenungsson, Jayne. Divining History Prophetism, Messianism and the Development of the Spirit, trans. Stephen Donovan, New York 2016.
Szturc, Włodzimierz. „Dziadów Mickiewicza część III – misterium wskrzeszenia nadziei, Przegląd Humanistyczny 1986 (3-4).
Towianizm. Fenomen i dziedzictwo, red. E. Hoffman-Piotrowska, K. Samsel, Warszawa 2023.
Ujejski, Józef. Dzieje polskiego mesjanizmu: do powstania listopadowego włącznie, Lwów 1931.
Walicki, Andrzej. Filozofia a mesjanizm: studia z dziejów filozofii i myśli społeczno-religijnej romantyzmu polskiego. Warszawa 1970.
Walicki, Andrzej. Mesjanizm Adama Mickiewicza w perspektywie porównawczej, Warszawa 2006.
Witkowska, Alina. Towiańczycy, Warszawa 1989.
Wolniewicz. M., „Historia — polityka — eschatologia. Wizja propagandy powstańczej Cypriana Norwida”, Sensus historiaee 7(2) (2012).
Ziołowicz, Agnieszka. Misteria polskie. Z problemów misteryjności w dramacie romantycznym i młodopolskim, Kraków 1996.