Mniejszości narodowe, etniczne i różnorodność językowo-kulturowa w Polsce 3700-AL-MNE-OG

Kurs stanowi interdyscyplinarną refleksję nad społecznymi, kulturowymi i politycznymi wymiarami różnorodności językowo-kulturowej w Polsce, osadzając analizę w kontekście historycznych i współczesnych procesów kształtowania się państwa narodowego oraz jego relacji z grupami mniejszościowymi. Szczególna uwaga zostanie poświęcona relacjom władzy między kulturą dominującą a kulturami lokalnymi, zarówno w wymiarze symbolicznym (język, pamięć, narracja), jak i instytucjonalnym (prawo, edukacja, polityka kulturalna, media).
Zajęcia wprowadzają uczestników w perspektywę postkolonialną i dekolonialną, pozwalającą analizować zjawiska dominacji, asymetrii, oporu i żywotności językowo-kulturowej oraz procesów akulturacji w obrębie jednej przestrzeni narodowej. Ujęcie to umożliwia rozpoznanie związków między procesami standaryzacji języka, nacjonalizmu kulturowego i centralizacji państwowej a marginalizacją lokalnych sposobów mówienia, pamięci i ekspresji. Polska jawi się tu jako przestrzeń złożonych relacji centrum–peryferie, w której procesy kulturowej homogenizacji współistnieją z oddolnymi próbami zachowania, odzyskiwania i renegocjowania tożsamości.
Omawiane będą m.in. następujące zagadnienia:
– historyczne konteksty kształtowania się różnorodności językowo-kulturowej i narodowej na ziemiach polskich,
– współczesne ramy prawne i polityczne funkcjonowania mniejszości narodowych i etnicznych,
– rola języka jako narzędzia dominacji i oporu,
– pamięć zbiorowa i narracje historyczne jako pole konfliktu między centrum a peryferiami,
– mechanizmy folkloryzacji i egzotyzacji „innych wewnętrznych” w kulturze dominującej,
– strategie samoopisania i oporu kulturowego grup mniejszościowych w XXI wieku,
– procesy akulturacji uwzględniające perspektywę dekolonialną i marginalizowane epistemologie
– przykłady oddolnych działań rewitalizacyjnych i językowych (Kaszubi, Wilamowianie, Łemkowie, Ślązacy),
– problem „nieuznania” i politycznego wykluczenia tożsamości – od języka po obywatelskość symboliczną.
Celem kursu jest rozwinięcie wiedzy o różnorodności językowo-kulturowej w Polsce oraz krytycznego myślenia o kategorii „polskości” jako konstrukcie historycznym i ideologicznym, który wytwarza określone hierarchie kulturowe oraz definiuje granice włączenia i wykluczenia. Studenci i studentki są zachęcani do refleksji nad tym, w jaki sposób współczesne ruchy mniejszościowe i etnoregionalne proponują alternatywne wizje wspólnoty, różnorodności i przynależności.
Zajęcia łączą perspektywy z zakresu socjolingwistyki, antropologii kultury, studiów postkolonialnych, historii, studiów pamięciowych i polityki językowej, umożliwiając wieloaspektowe spojrzenie na współczesne wyzwania związane z różnorodnością kulturową w Polsce.

Rodzaj przedmiotu

ogólnouniwersyteckie

Koordynatorzy przedmiotu

Artur Jabłoński
Justyna Olko

Efekty kształcenia

Po ukończeniu kursu student/ka posiada wiedzę na temat podstawowych pojęć i teorii dotyczących mniejszości narodowych, etnicznych i grup rdzennych w Polsce oraz rozumie historyczne, społeczne i polityczne uwarunkowania relacji między kulturą dominującą a grupami peryferyjnymi. Zna ramy prawne i instytucjonalne regulujące status mniejszości oraz potrafi odnieść do nich pojęcia i narzędzia analizy postkolonialnej i dekolonialnej. (K_W07, K_W08, K_U01, K_K01)
Student/ka potrafi samodzielnie analizować dyskursy publiczne, medialne i kulturowe dotyczące mniejszości w kategoriach władzy, reprezentacji i tożsamości. Umie interpretować zjawiska językowe i kulturowe w kontekście asymetrii centrum–peryferie oraz porównywać strategie samoopisania i oporu różnych grup mniejszościowych. Rozwija umiejętność formułowania samodzielnych wniosków i prezentowania ich w formie ustnej i pisemnej. (K_W02, K_W03, K_W07, K_W08, K_U01, K_U04)
Student/ka wykazuje wrażliwość na różnorodność językową, kulturową i religijną oraz potrafi krytycznie oceniać przejawy dominacji symbolicznej i kulturowej. Rozumie znaczenie ochrony i rewitalizacji języków i kultur mniejszościowych jako elementu dziedzictwa oraz współczesnej demokracji kulturowej. Jest przygotowany/a do uczestnictwa w dialogu międzykulturowym i refleksyjnego podejścia do kategorii tożsamości i wspólnoty. (K_W02, K_W07, K_W08, K_K01, K_K05, K_U06).

Kryteria oceniania

Weryfikacja efektów kształcenia odbywa się poprzez ocenę aktywnego udziału w zajęciach (analiza tekstów, dyskusje), przygotowanie prezentacji/referatu dotyczącego wybranego tematu oraz zaliczenia pisemnego. Elementy te pozwalają sprawdzić poziom wiedzy teoretycznej, umiejętność analizy i interpretacji zjawisk kulturowych oraz rozwój kompetencji krytycznych i międzykulturowych.
Zaliczenie z oceną (na podstawie aktywnego udziału w zajęciach i/lub prezentacji/referatu) oraz zaliczenia pisemnego.

Literatura

Olko, J., Maryniak, J., Skrodzka, M., Chromik, B., Maryniak, J., Bilewicz, M., Mirucka, M., Wypych, M., Jabłoński, A., Rzepka, R., Maślana, A., Król, T., Duć-Fajfer, O., Bandur, M., Gruda, S., Wanot, S., Majerska-Sznajder, J., Zaleska, K., & Małecka-Nowak, N., Mniejszości i ich języki wobec kryzysu. Pakiet antystygmatyzacyjny projektu „Językowe antidotum: żywotność językowa jako sposób budowy psychicznego dobrostanu, zdrowia i zrównoważonego rozwoju. Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową, Wydział „Artes Liberalesˮ UW, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2022
Justyna Olko, Tomasz Wicherkiewicz, Artur Jabłoński, Bartłomiej Chromik, Decolonizing and Revoicing Multilingual Spaces in a Nation-State. The Case of Minority Languages in Poland, W: Sangeeta Bagga-Gupta eds., The Palgrave Handbook of Decolonising the Educational and Language Sciences, Springer Nature 2025
Wicherkiewicz, T. (2018). National, ethnic and linguistic minorities in Poland. Recent developments. In N. E. Forsgård & L. Markelin (Eds.), Perspectives on minorities in the Baltic Sea Area (pp. 109–134). Magma. http://magma.fi/wp-content/uploads/2019/08/Perspectives_FINAL.pdf
Beata Machul-Telus, Lech M. Nijakowski, Mniejszości narodowe, etniczne i językowe III Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Sejmowe 2020, ISBN: 978-83-7666-683-9
Duć-Fajfer, H. (2020). Centrowy dyskurs w mniejszościowych prawach. In C. Obracht-Prondzyński & M. Milewska-Stawiany (Eds.), Tożsamość, kultura, równość: Refleksje z okazji piętnastolecia Ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym (pp. 52–65). Instytut Kaszubski.
Król, T. (2018). Trochę refleksji z wilamowskiej perspektywy. In M. Fic, L. Krzyżanowski, & K. Meus (Eds.), Wilamowice 1818–2018. Miasto i ludzie (pp. 415–418). Stowarzyszenie “Wilamowianie.
Dziewit-Meller, A. (2019). Domagam się uznania godki za język. In M. Musiał & M. Rosa (Eds.), Kiedy umrze ślōnsko gŏdka. Wybór myśli o języku śląskim i w języku śląskim (pp. 47–49). Silesia Progress.
Katarzyna Warmińska, Ewa Michna, The Impact of Legislation on the Process of Group Identity Formation. The Case of Polish Tatars, Kashubs, Lemkos, and Silesians, International journal on minority and group rights XX (2025) 1–33
Artur Jabłoński, Naród: Wspólnota wyobrażona. Jan Rompski do Kaszubów, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2023

Więcej informacji

Więcej informacji o poziomie przedmiotu, roku studiów (i/lub semestrze) w którym się odbywa, o rodzaju i liczbie godzin zajęć - szukaj w planach studiów odpowiednich programów. Ten przedmiot jest związany z programami:

Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb:

Strona przedmiotu 3700-AL-MNE-OG w USOSweb