Mistycy i libertyni: sacrum i bluźnierstwo w poezji XVI i XVII stulecia 3700-AL-MLSB-OG

Kurs realizowany jest w ramach projektu dydaktycznego Chrześcijaństwo: tradycje – dialog – spór, którego celem jest badanie zależności między różnymi formami i przejawami tradycji chrześcijańskich (m.in. teologia, doktryna, duchowość, reformy, herezje) a kulturą w jej różnych przejawach (literatura, sztuka, filozofia, polityka, obyczajowość itd.). Przedmiotem wspólnego namysłu i inspiracją do samodzielnych badań będzie przenikanie i współistnienie tych dwóch obszarów, jak też występujące między nimi napięcia, konflikty, także prowadzące do całkowitego zanegowania symboli i pojęć religijnych oraz światopoglądu chrześcijańskiego. Częścią projektu jest organizowany raz w semestrze sympozjon, który umożliwia udział w dyskusji nad wybranym przez uczestników tekstem kultury, rozpatrywanym w odniesieniu do tradycji chrześcijańskiej.
U schyłku XVI wieku nastaje dotkliwy kryzys renesansowego humanizmu, skutkujący narodzinami i upowszechnieniem nowożytnego sceptycyzmu. Po soborze trydenckim (1545-1563) narasta spór pomiędzy katolikami a ewangelikami, który prowadzi do rozlewu krwi i wojen religijnych, ale zarazem przynosi rozkwit praktyk medytacyjnych i kontemplacyjnych. W początkach wieku XVII wolnomyśliciele-libertyni podają w wątpliwość prawdy wiary, uznając religię za twór kultury. W tym samym czasie wierni Kościoła katolickiego i wyznań reformowanych pogłębiają doświadczenia religijne, wspomagani zarówno bogatą tradycją mistyczną sięgającą średniowiecza, jak i nowszą inspiracją złotego wieku mistyki hiszpańskiej (m.in. św. Jan od Krzyża, św. Teresa z Ávili). Obie te postawy – mistyczną i sceptyczną – śledzić będziemy w poezji XVI i XVII w., pamiętając o kontekstach teologii i sztuki religijnej. Poddamy uważnej analizie i interpretacji teksty poetów angielskich: Johna Donne’a (1572-1631), George’a Herberta, (1593-1633), Andrew Marvella, (1621-1678) i Richarda Crashawa (1612-1649), oraz poetów polskich: Mikołaja Reja (1505-1569), Sebastiana Grabowieckiego (1543-1607), Jana Andrzeja Morsztyna (1621-1689). Zbadamy, czy reformacyjny atak na katolickie tradycje medytacji pasyjnej otwierał drogę libertyńskim atakom na fundamentalne prawdy wiary chrześcijańskiej. Przyjrzymy się, jak pobożni i niepobożni poeci wykorzystywali tradycje mistyki oblubieńczej. Pytać będziemy, na ile w wyrafinowanych, na wskroś cielesnych obrazach religijnej ekstazy zawarte już było „zatrute ziarno” libertynizmu.

Rodzaj przedmiotu

ogólnouniwersyteckie

Koordynatorzy przedmiotu

Małgorzata Grzegorzewska
Paweł Stępień

Efekty kształcenia

Po ukończeniu konwersatorium student:
– rozpoznaje w omawianych na zajęciach tekstach źródłowych (literackich, filozoficznych, teologicznych), dziełach sztuki i innych tekstach kultury związki z różnymi fazami i nurtami tradycji teologicznej; K_W06, K_U02, K_U05, K_K06
– określa funkcje takich nawiązań w tekstach literackich i dziełach sztuki omawianych na zajęciach; K_W06, K_W08, K_U02, K_K03
– opracowuje i realizuje – w konsultacjach z prowadzącymi – projekt samodzielnych badań nad wybranymi przez siebie tekstami literackimi nawiązującymi do określonych tradycji teologicznych, a następnie prezentuje w formie ustnej ich wyniki; K_W02, KW_06, K_W07, K_W08, K_U01, K_U02, K_U03, K_U04, K_U05, K_U10, K_K02, K_K03
– dokonuje samodzielnej analizy i interpretacji wybranych przez siebie tekstów, umiejscawiając je we właściwych kontekstach kulturowych i krytycznie wykorzystując stan badań; K_W03, K_W04, K_W06, K_W07, K_U01, K_U02, K_U04, K_U05
– potrafi podjąć rzeczową dyskusję naukową, przy czym:
a) jasno formułuje i umie uargumentować swoje stanowisko,
b) umie modyfikować własne tezy uwzględniając wagę argumentacji przedstawionej w dyskusji. K_U06, K_K03, K_K05

Kryteria oceniania

1. Podstawą zaliczenia konwersatorium jest:
a) obecność na zajęciach (student ma prawo do dwóch nieobecności);
b) przygotowanie do zajęć;
c) aktywność (uczestnictwo w dyskusji);
d) egzamin.
Na egzamin student przygotowuje wypowiedź ustną przedstawiającą samodzielną analizę i interpretację wybranego tekstu źródłowego (lub innego tekstu kultury) związanego z tematyką zajęć.
Temat wypowiedzi i bibliografia uzgadniane są uprzednio z prowadzącymi.

2. Kryteria oceny przygotowanej przez studenta wypowiedzi własnej:
– związek wypowiedzi z tematem,
– samodzielność, wnikliwość i interdyscyplinarny charakter interpretacji,
– sposób wykorzystania stanu badań (bibliografii),
– kompozycja wypowiedzi (celowość, logika, przejrzystość).

3. Ocena końcowa uwzględnia:
– obecność na zajęciach (10% oceny końcowej),
– przygotowanie do zajęć (10% oceny końcowej),
– aktywny udział w zajęciach (20% oceny końcowej),
– wypowiedź egzaminacyjną (60% oceny końcowej).

Literatura

Źródła
Kasper Drużbicki, Droga doskonałości chrześcijańskiej. Kalisz 1665.
Sebastian Grabowiecki, Rymy duchowne. Wyd. K. Mrowcewicz. Warszawa 1996.
Stanisław Grochowski, Wirydarz abo Kwiatki rymów duchownych o dziecięciu Panu Jezusie. Wyd. J. Dąbkowska. Warszawa 1997.
Marcin Hińcza, Plęsy aniołów Jezusowi narodzonemu, naświętszego krzyża tańce. Wydała A. Bielak. Warszawa 2019.
Stefan Kucharski, Dzieła. T. 1-2. Oprac. M.A. Sopart. Kraków 2011-2012.
Aleksander Teodor Lacki, Pobożne pragnienia. Wyd. K. Mrowcewicz. Warszawa 1997.
Kasper Miaskowski, Zbiór rytmów. Wyd. A. Nowicka-Jeżowa. Warszawa 1995.
Mikołaj z Mościsk, Elementarzyk ćwiczenia duchownego. Kraków 1626.
Mikołaj z Mościsk, Infirmaria chrześcijańska. Kraków 1624.
Mikołaj z Mościsk, Akademia pobożności. Kraków 1628.
Michel de Montaigne, Próby. Przeł. T. Żeleński (Boy). Oprac., wstępem i komentarzem opatrzył Z. Gierczyński. T. I. Warszawa 1985.
Jan Andrzej Morsztyn, Utwory zebrane. Oprac. L. Kukulski. Warszawa 1971.
Myśl ariańska w Polsce XVII wieku. Antologia tekstów. Wybrał, oprac., wstępem i przypisami opatrzył (...) Z. Ogonowski. Wrocław 1991.
Baltazar Opec, Żywot Pana Jezu Krysta (1522). Wydali i wstępami opatrzyli W. Wydra i R. Wójcik. Wstęp ikonograficzny K. Krzak-Weiss. Poznań 2014 (Nabożna rozmowa świętego Biernata z Panem Jezusem, nowo narodzonym Dzieciątkiem; Nabożne i rozkoszne tolenie s przywitanim i s pozdrowienim nowonarodzonego Pana Jezusa).
Mikołaj Rej, Figliki. Wstęp J. Krzyżanowskiego, oprac. M. Bokszczanin. Warszawa 1970 (lub wyd. nast.).
Abraham Rożniatowski, Pamiątka krwawej ofiary Pana Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa. Wyd. J.S. Gruchała. Warszawa 2003.
Kasper Twardowski, Pochodnia miłości Bożej z piącią strzał ognistych. Wyd. K. Mrowcewicz. Warszawa 1995.

Miguel de Guevarra, A Christo crucificado, http://poesiabreve-briefpoetry.com/migueldeguevara.html
George Herbert, The Temple (1633), In the digital collection Early English Books Online. https://name.umdl.umich.edu/A03058.0001.001. University of Michigan Library Digital Collections.
John Donne, Sonety święte, w tegoż: Wiersze wybrane. Wybór i przekład S. Barańczak. Warszawa 1984. Wydanie dwujęzyczne.
Stanisław Barańczak, Antologia angielskiej poezji metafizycznej XVII wieku, Kraków 2009.

Opracowania
The Cambridge Companion to Christian Mysticism. Ed. by A. Hollywood, P.Z. Beckman. Cambridge University Press 2012.
S. Ellenzweig, The Faith of Unbelief: Rochester’s „Satyre”, Deism, and Religious Freethinking in Seventeenth-Century England. Journal of British Studies 44 (January 2005): 27–45
W. James, The Varieties of Religious Experience. New York 1902.
T. Klaniczay, Renesans. Manieryzm. Barok. Przeł. E. Cygielska. Wybór i posłowie J. Ślaski. Warszawa 1986.
Libertine Bodies or the Politics of Baroque Corporeality, “Journal for Early Modern Cultural Studies”, Vol. 12, No. 2 (Spring 2012).
B. McGinn, Fundamenty mistyki (do V wieku). Obecność Boga, historia mistyki zachodniochrześcijańskiej. Przekł. T. Dekert. Kraków 2009.
B. McGinn, P. Ferris-McGinn, Mistycy wczesnochrześcijańscy. Wizje Boga u mistrzów duchowych. Przekł. E. E. Nowakowska. Kraków 2008.
J. S. Spink, Libertynizm francuski od Gassendiego do Voltaire’a. Przeł. A. Neuman. Wstęp H. Hinz. Warszawa 1974.
E.T. Howe, Donne and the Spanish Mystics on Ecstasy, Notre Dame English Journal 13 (2) (1981): 29-44.
J. Stachniewski, The Despair of The Holy Sonnets, “ELH” 48 (4) (1981): 677-705.
E.M.S. Thomson, Mysticism in Seventeenth-Century English Literature, “Studies in Philology” 18 (2) (1921): 170-231.
M.C. Schoenfeldt, Prayer and Power, George Herbert and Renaissance Courtship. Chicago 1991.
A.T. Wang, Mystic Excess: Extravagance and Indecorum in Richard Crashaw, “The Cambridge Quarterly” 29 (4) (2010): 350-369.

M.E. Novak, Shaping the Restoration Myth of Libertinism from Dryden to Defoe, “Restoration: Studies in English Literary Culture, 1660-1700” 41 (2) (2017): 100-108.

Ponadto teksty źródłowe i inne teksty kultury oraz opracowania wybrane w porozumieniu z uczestnikami zajęć.

Więcej informacji

Więcej informacji o poziomie przedmiotu, roku studiów (i/lub semestrze) w którym się odbywa, o rodzaju i liczbie godzin zajęć - szukaj w planach studiów odpowiednich programów. Ten przedmiot jest związany z programami:

Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb:

Strona przedmiotu 3700-AL-MLSB-OG w USOSweb