Literatura, fotografia i sztuki wizualne wobec wyzwań antropocenu 3700-AL-LFSW-qZS
Przedmiot poświęcony jest sposobom, w jakie sztuka, literatura, fotografia i film dokumentalny reagują na współczesne wyzwania klimatyczne. Punktem wyjścia jest założenie, że kryzys klimatyczny, degradacja ekosystemów oraz przekształcenia relacji człowiek–zwierzę nie są wyłącznie problemami nauk przyrodniczych, lecz także ważnymi tematami kultury i wyobraźni społecznej. Celem kursu jest namysł nad lokalnymi i globalnymi problemami ekologicznymi: od polskich krajobrazów zdegradowanych i zjawiska „betonozy” po globalne procesy zanieczyszczenia i utraty bioróżnorodności. Kurs łączy perspektywy historii sztuki i literatury z elementami kulturoznawstwa, animal studies, humanistyki środowiskowej, posthumanizmu.
W trakcie zajęć omawiane będą m.in. krajobrazy antropocenu – przestrzenie przemysłowe i wydobywcze, wizualność śmieci i odpadów, problem wymierania gatunków, topnienia lodowców i zanikania ekosystemów, a także obecność roślin i grzybów w sztuce współczesnej. Osobny blok poświęcony zostanie praktykom artystycznym rozwijanym na granicy sztuki i nauki, takim jak bio art. W ramach kursu omówione zostaną także współczesne wystawy poświęcone zmianom klimatycznym.
Zajęcia mają formę konwersatorium z elementami krótkich wprowadzeń wykładowych. Studenci i studentki będą pracować z tekstami teoretycznymi i literackimi, będą także analizować dzieła sztuki i materiały wizualne oraz uczestniczyć w dyskusjach. Celem kursu jest rozwijanie umiejętności krytycznej analizy tekstów i dzieł kultury, łączenia perspektyw humanistycznych i przyrodniczych oraz świadomego posługiwania się pojęciami służącymi opisywaniu relacji człowieka ze zwierzętami i środowiskiem.
Wybrane pojęcia:
animal studies, humanistyka środowiskowa, antropocen, kapitałocen, posthumanizm, etyka środowiskowa, estetyzacja odpadów, slow violence, bioróżnorodność, bio art, transgenic art, climate fiction, urbanizacja, „betonoza”, speciesism (gatunkowizm), krajobraz przemysłowy, wizualność katastrofy, imaginarium ekologiczne.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Efekty uczenia się
W zakresie WIEDZY absolwent zna i rozumie:
- K_W03 w stopniu zaawansowanym wybrane fakty i zjawiska w zakresie nauk o sztuce, szczególnie w obszarach historii sztuki oraz sztuk wizualnych i performatywnych, odnoszące się do sposobów przedstawiania kryzysu ekologicznego, relacji człowiek–zwierzę oraz nie-ludzkich podmiotów w kulturze współczesnej;
- K_W04 w stopniu zaawansowanym rolę literatury wobec zmian klimatu, zwłaszcza gatunku climat fiction;
- K_W14 – w stopniu zaawansowanym wybrane zjawiska w zakresie nauk o Ziemi i środowisku, zwłaszcza ekologii i ochrony środowiska, dotyczące zmian klimatycznych, degradacji krajobrazu, utraty bioróżnorodności, wymierania gatunków, zanieczyszczenia środowiska oraz przekształceń ekosystemów;
- K_W16 – powiązania między historią sztuki, literaturoznawstwem, humanistyką środowiskową, animal studies oraz wybranymi zagadnieniami nauk o Ziemi i środowisku, a także znaczenie badań interdyscyplinarnych w kontekście współczesnych problemów klimatycznych, środowiskowych i etycznych;
- K_W20 – wzajemne powiązania nauki, humanistyki i działań artystycznych, szczególnie w obszarze sztuki środowiskowej, bio artu oraz praktyk artystycznych rozwijanych na styku sztuki, refleksji humanistycznej i wiedzy przyrodniczej.
W zakresie UMIEJĘTNOŚCI absolwent potrafi:
- K_U01 – wykorzystać posiadaną wiedzę z zakresu historii sztuki, literaturoznawstwa, humanistyki środowiskowej, animal studies oraz wybranych zagadnień nauk o Ziemi i środowisku do formułowania i analizowania złożonych problemów oraz pytań badawczych dotyczących kryzysu ekologicznego, relacji człowiek–zwierzę i kulturowych reprezentacji antropocenu;
K_U02 – interpretować literaturę, fotografię, film dokumentalny i sztuki wizualne z wykorzystaniem właściwie dobranych metod i narzędzi badawczych, w tym metod interdyscyplinarnych, w szczególności w odniesieniu do reprezentacji krajobrazów antropocenu, estetyzacji zniszczenia, zmian klimatycznych, utraty bioróżnorodności, obecności zwierząt, roślin i grzybów w kulturze oraz etycznych problemów bio artu;
- K_U08 – formułować wypowiedzi pisemne i ustne z użyciem terminologii z zakresu historii sztuki, literaturoznawstwa, humanistyki środowiskowej, animal studies oraz wybranych zagadnień ekologii i nauk o środowisku;
- K_U13 – samodzielnie planować i realizować własne uczenie się przez całe życie poprzez ciągłe poszerzanie wiedzy o współczesnych problemach klimatycznych, środowiskowych i kulturowych.
W zakresie KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH absolwent jest gotów do:
- K_K01 – krytycznej oceny posiadanej wiedzy na temat zjawisk społecznych, kulturowych i przyrodniczych związanych z wyzwaniami antropocenu oraz do krytycznego odbioru treści obecnych w przestrzeni akademickiej i publicznej;
- K_K02 – przyjęcia postawy szacunku i badawczej ciekawości wobec zjawisk i dylematów współczesnego świata, zwłaszcza problemów klimatycznych, środowiskowych i etycznych, uznaje też znaczenie wiedzy interdyscyplinarnej w ich analizie i rozwiązywaniu.
Kryteria oceniania
- aktywność na zajęciach: udział w dyskusji,
- przygotowanie do zajęć w postaci zapoznania się ze wskazanymi dziełami literackimi, tekstami teoretycznymi;
- rzetelność i systematyczność;
- kolokwium jako forma zaliczenia przedmiotu.
Kolokwium na ostatnich zajęciach
Literatura
Bibliografia (przykładowe pozycje):
Art in the Anthropocene: Encounters Among Aesthetics, Politics, Environments and Epistemologies, red. D. Heather, E. Turpin, London 2015.
Ballard S., Stretching Out: Species Extinction and Planetary Aesthetics in Contemporary Art, “Australian and New Zealand Journal of Art” 2017, nr 17(1), s. 2-16.
D. Barad, Anthropocene: The Human Epoch – A Cinematic Mirror for Eco-Critical and Postcolonial Minds, materiał dydaktyczny, Dept. of English, M. K. Bhavnagar University, b.d.
Bińczyk E., Epoka człowieka. Retoryka i marazm antropocenu, Warszawa 2018.
Bioart – sztuka poza człowiekiem. Rozmowa z W. Welschem oraz M. Brzezińskim. Audycja w Dwójce. Programie 2 Polskiego Radia: https://www.polskieradio.pl/8/1594/Artykul/904829,Bioart-%E2%80%93-sztuka-poza-czlowiekiem [dostęp 25.11.2025].
Boetzkes A., Plastic Capitalism: Contemporary Art and the Drive to Waste, Cambridge 2019.
Cammaer G. Edward Burtynsky's Manufactured Landscapes: The Ethics and Aesthetics of Creating Moving Still Images and Stilling Moving Images of Ecological Disasters, “Environmental Communication” 2009, nr 3, s. 121-130.
Cross A, The Animal Is Present: The Ethics of Animal Use in Contemporary Art, “The Journal of Aesthetics and Art Criticism” 2018, nr 4, s. 519-528.
Demos, T. J., Against the Anthropocene: Visual Culture and Environment Today, Berlin 2017.
Fiedorczuk J., Cyborg w ogrodzie. Wprowadzenie do ekokrytyki, Gdańsk 2015.
Fungi: Interwoven Worlds, katalog wystawy w Museum Sinclair-Haus (Bad Homburg, 2024).
Graham W., Miasta wyśnione. Siedem wizji urbanistycznych, które kształtują nasz świat, przeł. Anna Sak, Kraków 2016.
Haraway D., Anthropocene, Capitalocene, Plantationocene, Chthulucene: Making Kin, „Environmental Humanities” 2015, t. 6, s. 159–165.
Haraway D., Manifest gatunków stowarzyszonych, w: Teorie wywrotowe. Antologia przekładów, red. A. Gajewska, Poznań 2012;
Kallio-Tavin M., Art Education Beyond Anthropocentricism: The
Question of Nonhuman Animals in Contemporary. Art and Its Education, „Studies in Art Education” 2020, nr 61, s. 298-311.
Kovacs A., Animals in Photographs (katalog wystawy In Focus: Animalia w The J. Paul Getty Museum), Los Angeles 2015.
Krauss R., Sculpture in the Expanded Field, „October” 1979, nr 8, s. 30–44
Lam A., Tegelberg M., Witnessing glaciers melt: climate change and transmedia storytelling, “Journal of Science Communication” 2019 nr 18.
Mencwel J., Betonoza. Jak beton zjadł polskie miasta, Kraków 2020.
Miles M., Eco-Aesthetics. Art, Literature and Architecture in a Period of Climate Change, London–New York 2014.
Moore J.W., Anthropocene or Capitalocene? Nature, History, and the Crisis of Capitalism, Oakland 2016.
Newitz A., An artist is prototyping a hand grown out of human stem cells https://arstechnica.com/science/2016/05/an-artist-is-growing-a-hand-out-of-human-stem-cells/ [dostęp 25.11.2025].
Nita J., Myga-Piątek U., Krajobrazowe kierunki zagospodarowania terenów pogórniczych, „Przegląd Geologiczny” 2006, 54(3): 256–262.
Nixon R., Slow Violence and the Environmentalism of the Poor, London 2011.
Pauli L., Manufactured Landscapes: The Photographs of Edward Burtynsky, Ottawa: National Gallery of Canada 2003.
Piechota D., W kręgu fikcji klimatycznej (Climate Fiction). Na marginesie lektury „Lotu motyla” Barbary Kingsolver oraz „Jasności” Mai Wolny, Humanistyka I Przyrodoznawstwo 28:95-110 (2022)
Schollenberger J., „Sympathy beyond the confines of man…”. Karol Darwin wobec zwierzęco-ludzkich praktyk codzienności, „Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza”, R. VII (XLIX) 2014, s. 323-338;
Schollenberger J., Rośliny w pędzie. Darwina myślenie o granicy roślina – zwierzę, „Teksty drugie” 2018, nr 2, s. 102–119;
Second Nature: Photography in the Age of the Anthropocene, red. M.N. Price, J. May, Nowy Jork 2024.
Sonfist A., Nature: The End of Art, Environmental Landscapes, Florence 2004.
Vaage N. S., What Ethics for Bioart?, „NanoEthics” 2016, nr 10(1), s. 87–104.
Wandzel A., Sztuka roślin, „Teksty Drugie” 2018, nr 2, s. 272–283.