O czym nie można mówić…: Funkcje milczenia w poezji i dramacie 3700-AL-FMPD-qHT
Współczesny badacz myśli Kierkegaarda, Günter Wohlfart pisze, że „milczenie […] jest w centrum języka, jak piasta koła leży w centrum szprych”. W napisany w 1655 roku eseju On Silence Margaret Cavendish głosiła pochwałę milczenia jako drogi do introspekcji i sprzymierzeńca wyobraźni. Według Eliota i Różewicza celem poezji jest cisza (ten pierwszy pisał „words reach silence”; zdaniem tego drugiego „wiersz pisze się / aż do milczenia). Konfrontując teksty literackie, w których milczenie jest integralną częścią wiersza, dialogu scenicznego lub opowieści, z tradycją teologii apofatycznej i filozoficzną refleksją o milczeniu (będziemy odnosić się do tekstów Dionizego Areopagity oraz Soerena Kierkegaarda napisanych pod pseudonimem Johannes de Silentio), spróbujemy opisać jego różne znaczenia i implikacje. Sięgając do wybranych dramatów Szekspira będziemy konfrontować wymuszone milczenie okaleczonej przez prześladowców bohaterki Tytusa Andronikusa, Lawinii, z retoryczną strategią aposiopesis: zamilknięcia, które rozbudza ciekawość odbiory i sprawia, że „reszta”, czyli milczenia, może okazać się „większa” od całości wypowiedzi. W Królu Learze Szekspir wydaje się sugerować niebezpieczny związek milczenia z nihilizmem. Przyjrzymy się napięciu pomiędzy koncepcją poezji jako dążeniu do pełni słowa i teologicznym rozumieniem kenozy Słowa. Zobaczymy, jak cisza wyraża sacrum w wierszach poetów metafizycznych, Miltona, romantyków. Zwieńczeniem tej wędrówki będzie analiza wierszy T.S. Eliota i Stanisława Różewicza. Twórczość polskiego poety analizować będziemy również pod kątem niewyrażalności doświadczenia wojny i Zagłady. Spróbujemy odpowiedzieć na pytanie, czym różni się zwykły brak dźwięku od „milczenia o czymś”; zastanowimy się, dlaczego cisza przejmuje nas lękiem i dlaczego kojarzymy ją ze śmiercią.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Efekty uczenia się
Po ukończeniu konwersatorium student:
- zna i rozumie w stopniu zaawansowanym wybrane zjawiska i prądy literackie, procesy historycznoliterackie oraz dzieła literatury światowej (K_W04)
- zna i rozumie w stopniu zaawansowanym wybrane teorie literatury i metody badań literackich (K_W05)
- zna i rozumie w stopniu zaawansowanym wybrane zagadnienia w zakresie filozofii i teorii języka, teorii znaku,
oraz roli języka w kulturze (K_W07)
- zna i rozumie w stopniu zaawansowanym wybrane pojęcia, zjawiska i teorie z zakresu głównych obszarów filozofii, w tym szczególnie filozofii społecznej i politycznej (K_W08)
- potrafi rozwiązywać złożone problemy oraz analizować zjawiska i teksty kultury za pomocą właściwie dobranych metod i narzędzi badawczych, w tym metod i narzędzi interdyscyplinarnych (K¬_U02)
- potrafi właściwie dobrać materiały źródłowe i informacje niezbędne do sformułowania i rozwiązania problemu, oraz dokonać ich krytycznej analizy i oceny (K_U06)
- jest gotów do przyjęcia postawy szacunku i badawczej ciekawości wobec różnych zjawisk i dylematów współczesnego świata oraz uznawania znaczenia wiedzy o charakterze interdyscyplinarnym w rozwiązywaniu problemów poznawczych i praktycznych (K_K01)
Kryteria oceniania
1. Podstawą zaliczenia konwersatorium jest:
a) obecność na zajęciach (student ma prawo do dwóch nieobecności);
b) przygotowanie do zajęć;
c) aktywność (uczestnictwo w dyskusji);
d) egzamin.
Na egzamin student przygotowuje wypowiedź ustną przedstawiającą samodzielną analizę i interpretację wybranego tekstu źródłowego (lub innego tekstu kultury) związanego z tematyką zajęć.
Temat wypowiedzi i bibliografia uzgadniane są uprzednio z prowadzącymi.
2. Kryteria oceny przygotowanej przez studenta wypowiedzi własnej:
– związek wypowiedzi z tematem,
– samodzielność, wnikliwość i interdyscyplinarny charakter interpretacji,
– sposób wykorzystania stanu badań (bibliografii),
– kompozycja wypowiedzi (celowość, logika, przejrzystość).
3. Ocena końcowa uwzględnia:
– obecność na zajęciach (10% oceny końcowej),
– przygotowanie do zajęć (10% oceny końcowej),
– aktywny udział w zajęciach (20% oceny końcowej),
– wypowiedź egzaminacyjną (60% oceny końcowej).
Egzamin
Literatura
Źródła:
William Shakespeare, Tytus Andronikus (fragment)
William Shakespeare, Król Lear (fragment)
George Herbert, “The Quidditie”, “Denial”
John Donne, “The Calm”, “Nocturnal Upon St. Lucy’s Day”, Holy Sonnets
John Milton, “Il Penseroso”
William Wordsworth, „Lines Composed a Few Miles above Tintern Abbey”, “It is a Beauteous Evening”
Samuel Taylor Coleridge, “This Lime-Tree Bower My Prison”
John Keats, “Ode on a Grecian Urn”
T. S. Eliot, Ash Wednesday oraz Four Quartets
Stanisław Różewicz, „Nazywam milczeniem”
Opracowania:
Beaston, Lawrence. „Talking to a Silent God: Donne’s Holy Sonnets and the Via Negativa”. Renascence: Essays on Values in Literature(Vol. 51, Issue 2), 1999.
Domestico, Anthony. Poetry and Theology in the Modernist Period. Johns Hopkins Uni Press, 2017.
Grzegorzewska, Małgorzata, Jean Ward and Mark Burrows (eds). Breaking the Silence: Poetry and the Kenotic Word. Peter Lang 2015.
Losseff, Nicky and Jenny Doctor (eds). Silence, Music, Silent Music. Routledge 2007 [wstęp “The Texture of Silence”]
McLoughlin, Kate. Silence. A Literary History. OUP 2026.
Ramsey, Jonathan. William Wordsworth and the Aesthetics of Silence, Uni of California Press 1972.
Reisner, Noam. Milton and the Ineffable. OUP 2009.
Rokoszowa Jolanta. „Milczenie jako fakt językowy”. Bulletin de la Société Polonaise de Linguistique, 1994.
Stirling, Kirtin. “Donne’s Negative Theology of the Cross” in Russel, Hiller and Robert Reedeer, Comparative Essays on the Poetry and Prose of Johne Donne and George Herbert, Rutgers Uni Press 2011.