Unde malum? Ewolucyjne i kulturowe uwarunkowania zła 3700-AL-EKU-qZS
Celem zajęć jest wprowadzenie studentów problematykę ewolucyjnego i kulturowo-filozoficznego wymiaru zła, a także wyposażenie słuchaczy w narzędzia do współczesnej jej interpretacji
Zajęcia będą miały formę konwersatorium z próbą wspólnej interpretacji wybranych tekstów dotyczących fenomenu zła. Będą się koncentrowały wokół problematyki zła, łącząc wątki ewolucyjne, filozoficzne i kulturowe.
Motto zajęć:
Tadeusz Różewicz
Unde malum?
Skąd się bierze zło?
jak to skąd
z człowieka
zawsze z człowieka
i tylko z człowieka
człowiek jest wypadkiem
przy pracy
natury
jest
błędem
jeśli rodzaj ludzki
wyczesze się
własnoręcznie
z fauny i flory
ziemia odzyska
swój blask i urok
natura swą czystość
i nie-winność
żadne stworzenie poza
człowiekiem
nie posługuje się słowem
które może być narzędziem
zbrodni
słowem które kłamie
kaleczy zaraza
zło nie bierze się z braku
ani z nicości
zło bierze się z człowieka
i tylko z człowieka
jesteśmy w myśli jak
powiada Kant
a tym samym odtąd w bycie
inni niż czysta natura
Czesław Miłosz
Unde malum?
Niestety panie Tadeuszu
dobra natura i zły człowiek
to romantyczny wynalazek
gdyby tak było
można by wytrzymać
ukazuje pan w ten sposób głębię
swego optymizmu
wystarczy pozwolić człowiekowi
wytruć swój rodzaj
a nastąpią niewinne wschody słońca
nad florą i fauną wyzwoloną
na pofabrycznych pustkowiach
wyrosną dębowe lasy
krew rozszarpanego przez wilki jelenia
nie będzie przez nikogo widziana
jastrząb będzie spadać na zająca
bez świadków
zniknie ze świata zło
kiedy zniknie świadomość
rzeczywiście panie Tadeuszu
zło (i dobro) bierze się z człowieka
Wybrane zagadnienia:
• Pojęcie dobra i zła w naukach przyrodniczych, filozofii i religii
• Ewolucyjne korzenie człowieka; nasza wiedza o człowieku z punktu widzenia nauk biologicznych – co z niej wynika; mechanizmy ewolucji organizmów
• Poszukiwania definicji świadomości
• Zło jako fenomen ludzki, do zrozumienia którego „nie musimy fatygować diabła”
• Zło jako niedostatek bytu (Augustyn i tradycja chrześcijańska)
• Zło boskie, zło ludzkie
• Zło absolutne, zło radykalne
• Ludobójstwo, tortury, przesiedlenia, igrzyska, kara śmierci
• Psychopatologia zła?
• Unde malum? Zagadnienia teodycei (Leibniz – Kant)
• Od zła radykalnego do zła banalnego
• Zło zaniechania, obojętności, bezczynności
• Możliwość przezwyciężenia zła poprzez edukację?
• Moralność z biologicznego punktu widzenia
• Czy zwierzęta czynią dobro i zło? Kanon Lloyda Morgana
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Efekty uczenia się
Wiedza:
K_W01 zna podstawowe pojęcia związane z problematyką zła, potrafi wskazać ich miejsce w obrębie nauk humanistycznych, społecznych i przyrodniczych
K_W02 posługuje się terminologią z zakresu psychologii społecznej, filozofii, nauk ewolucyjnych i behawioralnych,
K_W03 rozumie i rozróżnia biologiczne i kulturowe korzenie zła, rozpoznaje i omawia zależności między naukami humanistycznymi, społecznymi i przyrodniczymi w badaniach nad korzeniami i problematyką złą
K_W04 zna i stosuje metody analizy i interpretacji tekstów naukowych, rozróżniając metodologię dziedzin przyrodniczych, społecznych, filozofii, literatury.
K_W05 ma wiedzę i charakteryzuje najnowsze metody badań interdyscyplinarnych w naukach humanistycznych, społecznych i przyrodniczych związane z problematyką korzeni zła
Umiejętności:
K_U01 potrafi samodzielnie selekcjonować informacje pochodzące z różnych źródeł naukowych, popularnonaukowych, publicystycznych i innych dotyczących problematyki zła oraz dokonać ich krytycznej oceny
K_U02 potrafi samodzielnie ocenić wpływ idei filozoficznych na współczesną kulturę, a także na świadomość/wybory współczesnego człowieka
K_U03 potrafi samodzielnie opracować (z zachowaniem zasad ochrony własności intelektualnej) i zaprezentować wyniki swojej pracy w referacie dotyczącym problematyki zła
K_U04 potrafi samodzielnie sformułować problem badawczy dotyczący biologicznych i kulturowych korzeni zła oraz uzasadnia jego znaczenie.
K_U05 wykorzystuje interdyscyplinarne metody i narzędzia badawczych do analizy biologicznych i kulturowych korzeni zła
K_U06 potrafi odnaleźć przejawy zła w tekstach kultury i wykorzystać w twórczy sposób do realizacji projektów z pogranicza kultury i nauk o człowieku
K_U08 analizuje teksty naukowe w języku polskim i angielskim, dokonując ich krytycznej interpretacji w kontekście badań nad problematyką zła
K_U10 potrafi przygotować wystąpienie ustne związane z problematyką zła uwzględniając potrzeby odbiorców
K_U11 rozumie i stosuje reguły pracy zespołowej w opracowywaniu referatów i udziału w dyskusji
Kompetencje społeczne
K_K02 jest gotów do dynamicznego rozwoju naukowego w obrębie nauk humanistycznych, społecznych i przyrodniczych oraz śledzi nowe metody i paradygmaty badawcze
K_K03 ma kompetencje w zakresie wyboru najwłaściwszych środków służących do realizacji samodzielnie podjętych zadań
- rozumie biologiczne i kulturowe korzenie zła
K_K05 szanuje zasady tolerancji i wykazuje wrażliwość wobec różnic kulturowych
K_K07 ma poszanowanie dla różnorodności kulturowej i przyrodniczej
Kryteria oceniania
Do uzyskania zaliczenia wymagane jest:
- obecność na zajęciach (tj. nieprzekroczenie liczby dwóch nieobecności w semestrze)
- aktywność w trakcie zajęć, tj. udział w dyskusji
- referat wygłoszony w trakcie zajęć,
- praca zaliczeniowa (esej) o tematyce związanej z zagadnieniami wykładu
Zaliczenie na ocenę - esej
Literatura
Literatura zalecana
• Arendt Hannah, Eichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalności zła
• Arendt Hannah, Odpowiedzialność i władza sądzenia
• Św. Augustyn, Wyznania
• Bernstein Richard, Radical Evil
• Cartwright John, R. Davies, Evolution and Human Behaviour: Darwinian Perspectives on Human Nature
• Darwin Charles, O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt (wybrane fragmenty)
• Dawkins Richard, Samolubny gen, (wybrane fragmenty)
• Dołowy Krzysztof, Wbrew bogom, czyli od magii i religii do metody naukowej… i z powrotem, 2020 (fragmenty)
• Eagleton Terry, Zło
• Freud Zygmunt, Totem i tabu, Kultura jako źródło cierpień (wybrane fragmenty)
• Foucault Michel, Zło czynić, mówić prawdę. Wykłady z Louvain, 1981.
• Girard René, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi.
• Gottfried W. Leibniz, Teodycea. O dobroci Boga, wolności człowieka i pochodzeniu zła
• Harari Y.N., Sapiens. Od zwierząt do bogów, 2019 (fragmenty)
• Harris J., Poprawianie ewolucji. Argumenty etyczne za tworzeniem lepszych ludzi, 2021 (wybrany fragment)
• Kant Immanuel, O daremności wszelkich prób teodycei
• Kozłowski Jan. Ewolucyjne korzenie dobra i zła https://www.youtube.com/watch?v=hk1BS3waxrY
• Knowles, A. K., T. Cole, A. Giordano (2015) Geographies of the Holocaust, Indiana Press
• Kruglanski Arie, JJ Bélanger, R Gunaratna (2019) Three pillars of radicalization
• Morris Desmond, Zwierzę zwane człowiekiem, (wybrane fragmenty)
• Neiman Susan, Evil in Modern Thought. An Alternative History of Philosophy
• Nietzsche Fryderyk, Z genealogii moralności, Poza dobrem i złem
• Pollefeyt, D., Holocaust and Nature, Washington-Seatle-London
• Preece R., Awe for the Tiger, Love for the Lamb: A Chronicle of Sensibility to Animals, 2002 (wybrane fragmenty)
• Ricoeur Paul, Symbolika zła; Zło jako wyzwanie rzucone filozofii i teologii.
• Safranski Rüdiger, Zło. Dramat wolności
• Turski Marian, Auschwitz nie spadło z nieba. Nie bądźcie obojętni
• Wodziński Cezary, Światłocienie zła
• Zimbardo Phillip, Efekt Lucyfera. Dlaczego dobrzy ludzie czynią zło?
W trakcie kursu będziemy również rekomendować teksty literackie, teksty kultury, filmy, które staną się przedmiotem dyskusji podczas zajęć