Historia literatury perskiej (L) 3600-7-IR3-HLP(L)
Wykład ma na celu zapoznanie studentów z dziedzictwem literatury perskiej, jednej z najstarszych na świecie, której najwcześniej poświadczone teksty mają ok. 3000 lat (tzw. „Starsza Awesta”). Na początku przedmiotem wykładu będzie literatura okresu staroirańskiego. Omówiona zostanie problematyka związana z ustną literaturą Ariów w epoce przedawestyjskiej i jej śladów w Aweście, a także związków z najstarszymi zabytkami literackimi Indii (Rigweda, Wedy). Następnie charakterystyka zachowanego korpusu tekstów wchodzącego w skład Awesty z rozróżnieniem na tzw. starszą i młodszą Awestę ze zwróceniem uwagi na różnice merytoryczne i językowe. Rodzaje literackie występujące w tekstach awestyjskich, problem pochodzenia języka awestyjskiego i terytorium zajmowanego przez lud posługujący się językiem znanym z tego zabytku. Awesta jako część tradycji religijnej zoroastryzmu i jej wpływ w epokach późniejszych po dziś dzień. Omówienie zagadnień związanych z pismem awestyjskim i datowaniem pierwszych prób ujęcia ustnej tradycji awestyjskiej w postaci pisanej od schyłku epoki Sasanidów.
Następnie zostanie zaprezentowana spuścizna piśmiennicza Iranu Achemenidów w języku staroperskim. Związek języka i piśmiennictwa awestyjskiego z językiem i tradycją staroperską. Kwestia stosunku Achemenidów do zoroastryzmu i jej odzwierciedlenie w tekstach. Charakterystyka zachowanych tekstów staroperskich i ich analiza jako zabytku języka, kultury i literatury. Problem przetrwania / nieprzetrwania tradycji piśmienniczej i kulturowej Achemenidów w następnych epokach. Jej wpływ na kształtowanie się kultury Iranu w czasach współczesnych. Świadectwa tradycji literackiej (oratury) w pozostałych językach irańskich okresu staroirańskiego. Kształtowanie się języków średnioirańskich i zanik tradycji Iranu Achemenidów w okresie pomacedońskim i partyjskim (zachwianie ciągłości kulturowej). Tradycja ustna epoki Arsakidów i pierwociny klasycznej epiki irańskiej.
Następne partie wykładu poświęcone zostaną literaturze okresu średnioirańskiego z naciskiem na literaturę w języku średnioperskim (pahlawi), przedyskutowane zostaną kwestie pochodzenia języka i jego związków ze staroperskim. Charakterystyka literatury epoki Sasanidów – charakter religijny większości dzieł i silne związki z tradycją awestyjską. Główne gatunki literackie – komentarze do Awesty, traktaty religijne, zbiory tradycji, mitologia, traktaty prawne i naukowe, literatura świecka (dworska i dydaktyczna), ślady poezji epickiej i dydaktycznej. Produkcja literacka w języku średnioperskim w epoce muzułmańskiej. Pozostałości oficjalnego piśmiennictwa państwowego w postaci inskrypcji królewskich i korespondencji. Literatura chrześcijańska w języku średnioperskim. Zabytki piśmiennictwa w języku partyjskim, literatura manichejska i psałterze chrześcijańskie. Świadectwa piśmiennictwa w pozostałych językach średnioirańskich – baktryjskim, sogdyjskim, chotano-sakijskim. Kultura wschodnich obszarów świata iranskiego w przeddzień najazdów arabskich. Ślady literatury średnioperskiej zachowane w piśmiennictwie arabskim i perskim okresu muzułmańskiego i ich znaczenie dla rekonstrukcji spuścizny literackiej i kulturowej Iranu przed islamem. Znaczenie literatury i kultury okresu średnioirańskiego dla cywilizacji Iranu w epoce muzułmańskiej.
Pierwsze świadectwa kształtowania się języka i literatury nowoperskiej po inwazjach arabskich w „wiekach milczenia” (VII-IX w.). Pierwszy okres rozkwitu literatury i kultury perskiej IX-XI w.
|
W cyklu 2025L:
Przedmiot oferuje pogłębione wprowadzenie do historii głównych nurtów literackich w Iranie od XIX wieku aż po czasy najnowsze, obejmując zarówno procesy modernizacyjne, jak i złożone przemiany zachodzące w obrębie kultury perskojęzycznej. Kurs przedstawia kluczowe momenty przejścia od tradycyjnych form piśmiennictwa do literatury nowoczesnej, ukazując ewolucję gatunków, tematów i strategii narracyjnych w kontekście dynamicznych zmian społecznych, politycznych oraz intelektualnych, jakie kształtowały środowisko twórcze Iranu na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci. Szczególny nacisk położony jest na rozwój nowoczesnych form literackich – przede wszystkim prozy: opowiadania, powieści oraz eseistyki – które stały się ważnym medium refleksji nad problemami tożsamości, modernizacji, relacji jednostki z państwem czy doświadczeń codzienności. W trakcie zajęć omawiane są zarówno dzieła prekursorów literatury nowoczesnej, jak i twórców reprezentujących kolejne fale innowacji artystycznej, w tym autorów poruszających kwestie genderowe, migracyjne czy generacyjne. Zwraca się także uwagę na wpływ wydarzeń historycznych, takich jak rewolucja konstytucyjna, okres rządów Pahlawich czy rewolucja 1979 roku, na formowanie się nowych sposobów ekspresji literackiej. Integralną część kursu stanowi analiza oraz interpretacja wybranych utworów (lub ich fragmentów) w oryginale bądź w przekładzie na język polski lub angielski. Lektura obejmuje teksty autorek i autorów uznawanych za najważniejszych przedstawicieli współczesnej literatury irańskiej, co pozwala uczestnikom zajęć zapoznać się z różnorodnością perspektyw artystycznych oraz bogatym spektrum tematów podejmowanych przez pisarki i pisarzy działających zarówno w Iranie, jak i w diasporze. Celem kursu jest ukazanie złożonych zależności pomiędzy literaturą a historią intelektualną Iranu, a także refleksja nad rolą literatury w kształtowaniu debaty publicznej, budowaniu pamięci zbiorowej oraz konstruowaniu tożsamości indywidualnej i wspólnotowej. Ważnym aspektem zajęć jest również zwrócenie uwagi na intermedialne powiązania literatury z innymi formami ekspresji artystycznej – takimi jak kino, teatr, fotografia czy sztuki wizualne – co pozwala lepiej zrozumieć, w jaki sposób idee i narracje literackie przenikają do szerszego pejzażu kulturowego współczesnego Iranu. |
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Założenia (opisowo)
Efekty uczenia się
Student po ukończeniu kursu przewidzianego programem:
Wiedza:
- ma podstawową wiedzę w zakresie teorii nauk humanistycznych niezbędnych do rozumienia wybranych aspektów kultury w powiązaniu z literaturoznawstwem [K_W04];
- ma uporządkowaną wiedzę szczegółową o literaturze i piśmiennictwie Iranu; potrafi nazwać i scharakteryzować najważniejsze zjawiska/prądy/ teksty/ literatury/piśmiennictwa Iranu [K_W05];
- potrafi nazwać i scharakteryzować podstawowe zjawiska kulturowe i literackie Iranu [K_W10];
- ma podstawową wiedzę o zasadach przekładu z języka perskiego [K_W15];
- ma podstawową orientację we współczesnym życiu kulturalnym Iranu [K_W16];
- zna i rozumie podstawowe metody analizy i interpretacji różnych wytworów kultury właściwe dla wybranych teorii i szkół badawczych w zakresie studiów nad kulturą oraz literaturoznawstwem [K_W18];
- zna i rozumie podstawowe metody analizy i interpretacji różnych wytworów kultury właściwe dla rodzimych tradycji Iranu [K_W19].
Umiejętności:
- potrafi wskazać źródła różnic kulturowych krajów Orientu [K_U02];
- potrafi czytać, analizować i interpretować teksty literackie i/lub inne dzieła twórczości kulturalnej (film, prasa, piśmiennictwo o charakterze społecznym) prawidłowo umieszczając je w kontekście kulturowym [K_U06];
- umie porównać i dostrzec zależności między wybranymi tekstami literackimi i/lub innymi dziełami twórczości kulturalnej (film, prasa, piśmiennictwo o charakterze społecznym), a zagadnieniami tradycji i współczesności [K_U07];
- potrafi zanalizować najważniejsze zjawiska/prądy sztuki (malarstwa, rzeźby, architektury, innych dziedzin sztuki) [K_U08];
- rozumie najważniejsze zagadnienia intelektualne, dylematy, preferencje estetyczne formułowane wewnątrz kultury [K_U10];
- potrafi przełożyć teksty literackie/piśmiennictwa z języka perskiego na język polski [K_U14];
- potrafi interpretować kluczowe pojęcia kultury Iranu poprzez analizę językową/ filologiczną [K_U15];
- potrafi poprawnie funkcjonować w środowisku językowym i kulturowym Iranu [K_U17];
- posiada umiejętność prezentacji zagadnień szczegółowych z zakresu problematyki kulturowej Iranu w języku polskim oraz w języku perskim z uwzględnieniem tradycji intelektualnej [K_U21].
Kompetencje:
- rozumie potrzebę uczenia się przez całe życie [K_K01];
- potrafi odpowiednio określić cele i sposoby ich osiągnięcia w zakresie działalności naukowej, zawodowej i społecznej [K_K04];
- ma świadomość odmienności kulturowej i jej źródeł religijnych, filozoficznych, obyczajowych oraz jej znaczenia dla rozumienia współczesnego świata [K_K05];
- widzi potrzebę prowadzenia dialogu międzykulturowego [K_K06];
- ma świadomość znaczenia kultury Iranu w kulturze światowej [K_K07];
- działa na rzecz udostępniania i promowania spuścizny kulturowej i językowej Iranu [K_K08];
- dostrzega pozytywne wartości społeczno-kulturowe Iranu, z których może czerpać dla osobistego rozwoju i efektywnej komunikacji międzykulturowej [K_K09].
Kryteria oceniania
W ocenie będą stosowane następujące kryteria:
- bieżące przygotowanie do zajęć;
- możliwość zlecenia studentom pracy semestralnej;
- obecność na wykładzie;
- wiedza, umiejętności i kompetencje wykazane na egzaminie ustnym.
Literatura
M. Składankowa, Kultura Perska, Warszawa 1995
M. Składankowa, Zrozumieć Iran, Warszawa 1996
J. Rypka, Historia literatury perskiej i tadżyckiej, Warszawa 1970
J. Rypka, The History of Iranian Literature, Dordrecht 1968
E. G. Browne, A Literary History of Persia, Cambridge 1956
|
W cyklu 2025L:
J. Rypka, Historia literatury perskiej i tadżyckiej, Warszawa 1970 |