Cywilizacja świata irańskiego 1.2 3600-7-IR1-CSI1.2

Przedmiot ma na celu zaznajomienie osób studiujących z wiedzą na temat fundamentalnych aspektów języka, kultury, literatury, historii, sztuki, religii i filozofii świata irańskiego. Wiedza przekazywana jest w ujęciu interdyscyplinarnym, z naciskiem na wzajemne zależności między środowiskiem naturalnym, historią, przemianami społeczno-kulturowymi i najważniejszymi osiągnięciami cywilizacji Iranu i szerzej świata irańskiego. Przedmiot realizowany jest w formie modułów trwających sześć semestrów, a osoba studiująca osiąga wszystkie efekty uczenia się w wyniku realizacji całości zdefiniowanych dla przedmiotu modułów. W trakcie zajęć stosowana jest forma dyskusji wspierająca praktyczne poznanie materiału poprzez wspólną analizę tekstów i elementy pracy warsztatowej; kurs łączy wykład z prezentacjami, dyskusjami oraz indywidualną pracą studentów.
Osoba studiująca w ramach rozbudowanej pracy własnej, realizowanej poza zajęciami oraz w toku przygotowań do egzaminu, samodzielnie i systematycznie analizuje udostępnione materiały dydaktyczne, opracowuje wskazane zagadnienia, poszerza wiedzę o dodatkowe źródła oraz utrwala treści wykładowe związane z tematyką wybranego modułu. Działania te obejmują zarówno krytyczną lekturę tekstów, jak i samodzielne porządkowanie, interpretowanie oraz integrowanie zdobytej wiedzy, co stanowi istotny element realizacji efektów uczenia się przewidzianych dla przedmiotu.

W cyklu 2026Z:

Wykład zaczyna się od omówienia okresu prehistorycznego i wczesnego osadnictwa protomiejskiego na Wyżynie Irańskiej (m. in. Tepe Sialk). Odkrycie śladów rozwiniętej cywilizacji na stanowisku Dżiroft w prowincji Kerman w Iranie i przełom w poglądach na najwcześniejsze cywilizacje starożytnego Bliskiego i Środkowego Wschodu. Powstawanie pierwszych wielkich cywilizacji osiadłych posługujących się pismem, zwłaszcza cywilizacji Elamu w południowo-zachodniej części obecnego Iranu. Następnie przemiany etniczno-kulturowe związane z pojawieniem się ludów mówiących językami indoeuropejskimi (Ariów), pierwsze świadectwa historyczne na temat Medów i Persów, w końcu zaś ukształtowanie się pierwszych trwałych organizmów państwowych ludów irańskich. Państwo medyjskie i monarchia Achemenidów jako pierwsze wieloetniczne i wielokulturowe imperia o ponadregionalnym zasięgu. Omówienie historii politycznej, społecznej i gospodarczej państwa perskiego od Cyrusa Wielkiego po Dariusza III Kodomana. Kwestia pochodzenia Cyrusa i jego przodków. Dojście do władzy Dariusza Wielkiego i tzw. bocznej linii Achemenidów. Kontrowersje związane z Dariuszem. Najazd Aleksandra Macedońskiego i upadek monarchii Achemenidów. Okres diadochów i powstanie państwa Seleukidów, hellenizacja kulturowa elit Iranu.
Przedstawienie procesu kształtowania się państwa Arsakidów, supremacja partyjskich Arsakidów i rewindykacja terytorium irańskiego i Mezopotamii z rąk Selukidów. Konflikt z Rzymem i ustabilizowanie się rywalizacji między republiką, później cesarstwem rzymskim, a Iranem. Znaczenie epoki Arsakidów, ostateczny zanik tradycji achemenidzkiej i zastąpienie jej nową tożsamością historyczno-kulturową.
Początki rodu Sasana i upadek Arsakidów. Ardaszir Pabagan, założyciel dynasti Sasanidów. Omówienie historii politycznej, społecznej i gospodarczej państwa Sasanidów od początku do rządów Peroza. Wojny z Rzymem, spór o Armenię. Niepokoje na wschodzie i najazdy ludów tureckich z Azji Środkowej. Ruch mazdakitów i restauracja władzy królewskiej. Reformy Kawada i Chosro Anuszirwana i stan państwa. Chosro Parwez, wojny z Bizancjum i zdobycze terytorialne – opanowanie Azji Mniejszej, podbój Palestyny i Egiptu. Wyczerpanie konfliktami i rozstrój wewnętrzny, problemy społeczne, gospodarcze i stan finansów państwa. Osiągnięcia cywilizacyjne Iranu Sasanidów.
Arabowie przed islamem, państwa Ghassanidów i Lachmidów. Misja religijno-polityczna proroka Mahometa i zjednoczenie plemion Półwyspu Arabskiego. Pierwsze najazdy przeciwko Iranowi i Bizancjum. Kolejne najazdy na Iran i koniec ostatniego Sasanidy. Podboje w Azji Środkowej i początek islamizacji Iranu. Utrata suwerenności – Iran w obrębie państwa muzułmańskiego.
Epoka kalifatu Omajjadów i organizacja nowego imperium częściowo w oparciu o wzory irańskie. Zdobycie władzy przez ród Abbasydów i wzrost znaczenia elementu niearabskiego w kalifacie. Rola szyizmu. Rozbicie terytorialne na szereg państw (emiratów) jedynie formalnie zależnych od kalifatu. Polityczna emancypacja irańskich elit. Walka o zachowanie tożsamości i substancji społecznej i kulturowej oraz znalezienie i zdefiniowanie własnego miejsca w politycznej rzeczywistości islamu. W tym okresie dominuje rywalizacja emiratów o preponderancję na terytorium wschodniego kalifatu.
Omówienie dziejów starożytnych Irańczyków z perspektywy emicznej, poprzez uświadomienie osobom studiującym istnienia rodzimej tradycji historycznej, która przez badaczy epoki nowoczesnej, zarówno irańskich, jak i tych spoza Iranu, traktowana jest w kategoriach narracji zmitologizowanych i wymykających się warsztatowi historyka. Ta tradycja, nadal żywa, stanowi jednak istotny komponent tożsamości użytkowników języka perskiego w Iranie i poza nim, będąc jednocześnie podstawowym zestawem wzorców kodujących teksty kultury tego obszaru.

Koordynatorzy przedmiotu

Mirosław Michalak

Rodzaj przedmiotu

obowiązkowe

Tryb prowadzenia

w sali

Założenia (opisowo)

Znajomość historii powszechnej, geografii, języka polskiego i języków obcych na poziomie szkoły średniej.

Efekty kształcenia

WIEDZA. Osoba studiująca po ukończeniu kursu przewidzianego programem zna i rozumie:
w stopniu zaawansowanym najważniejsze zjawiska, prądy i teksty literackie świata irańskiego (K_W03);
w zaawansowanym stopniu wpływ i rolę procesów historycznych, religii i systemów filozoficznych świata irańskiego na uwarunkowania współczesności (K_W04);
filozofię i religię świata irańskiego (K_W05);
sztukę i estetykę świata irańskiego (K_W06);
wpływ środowiska naturalnego, gospodarczego, stosunków międzynarodowych oraz sytuacji etnicznej, demograficznej i politycznej na zagadnienia społeczne i kulturowe świata irańskiego w ujęciu historycznym i współczesnym (K_W07);
zasady przekładu z języka perskiego na język polski (K_W09);
w stopniu zaawansowanym metody analizy i interpretacji różnych wytworów kultury właściwe dla rodzimych tradycji świata irańskiego (K_W10).

UMIEJĘTNOŚCI. Osoba studiująca po ukończeniu kursu przewidzianego programem potrafi:
prawidłowo usytuować region świata irańskiego w kontekście uwarunkowań środowiska naturalnego, geopolitycznego i gospodarczego (K_U03);
czytać i interpretować teksty literackie i inne dzieła twórczości kulturalnej (film, prasa, piśmiennictwo o charakterze społecznym) świata irańskiego, prawidłowo umieszczając je w kontekście kulturowym oraz analizować, porównywać i dostrzegać zależności między nimi a zagadnieniami tradycji i współczesności (K_U04);
przeanalizować najważniejsze zjawiska/prądy sztuki świata irańskiego (K_U05);
prezentować zagadnienia z zakresu problematyki kulturowej świata irańskiego w języku polskim oraz języku perskim z uwzględnieniem tradycji intelektualnej świata irańskiego (K_U13).

KOMPETENCJE. Osoba studiująca po ukończeniu kursu przewidzianego programem jest gotowa do:
poznawania różnorodności kulturowej i jej źródeł oraz znaczenia dla współczesnego świata (K_K02);
refleksji nad miejscem i znaczeniem kultury świata irańskiego w kulturze światowej (K_K03);
dostrzegania wartości społeczno-kulturowych świata irańskiego, z których może czerpać dla osobistego rozwoju i efektywnej komunikacji międzykulturowej (K_K05).

Kryteria oceniania

W ocenie będą stosowane następujące metody:
Zaliczenie ustne/zaliczenie pisemne/egzamin ustny/egzamin pisemny.

Literatura

Pozycje do wyboru, według propozycji wykładowcy.

W cyklu 2026Z:

The Cambridge History of Iran, t. I-III, Cambridge 1968-1985
A. Krasnowolska (red.), Historia Iranu, Ossolineum 2010, cz. I-II
B. Składanek, Historia Persji, t. 1, Warszawa 2008
Pozycje do wyboru, według propozycji wykładowcy.