Antropologia kulturowa 3600-7-AK1.1

Zapoznanie studentów z wybranymi problemami, pojęciami, teoriami i metodami antropologii kulturowej. Omówienie podstawowych kwestii z zakresu studiów nad kulturą, relacji pomiędzy kulturą a środowiskiem naturalnym, systemów organizacji społecznej, problemu kształtowania osobowości, relatywizmu i uniwersalizmu językowego (i kulturowego), relacji ze zjawiskami nadprzyrodzonymi, kwestii czasu i przestrzeni życia człowieka, formowaniem się i funkcjonowaniem cyklów obrzędowych, problemów antropologii współczesnej oraz antropologii jako nauki stosowanej. W toku wykładu uwzględniony zostanie materiał także z poza obszaru Azji i Afryki.

1. Wprowadzenie do dyscypliny antropologii kulturowej.

Omówienie historii dyscypliny oraz szkół i głównych nurtów badań w etnologii i antropologii kulturowej. Definicje antropologii kulturowej, antropologii społecznej, etnografii i etnologii. Pojęcie kultury. Podstawowe definicje i wyznaczany przez nie obszar pojęciowy.

Posern-Zieliński, A., Etnologia i antropologia kulturowa w formalnej i rzeczywistej strukturze nauki, w: Posern-Zieliński A. (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, seria: Prace Komitetu Nauk Etnologicznych, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1995
Barnard, A., Antropologia, PIW, Warszawa 2008

2. Początki nauk etnologicznych – spojrzenie na świat własny i obcy.

Rozróżnienie swój – obcy. Europocentryzm i europejskie odkrywanie świata. Poznanie świata egzotycznego i obszaru działania chrześcijaństwa. Intelektualne przewroty doby odrodzenia i oświecenia. Idea dobrego dzikiego.

Bystroń J.S., Tematy które mi odradzano, Warszawa 1980
Cocchiara, G., Dzieje folklorystyki w Europie, PIW, Warszawa 1971

3. Pierwsze teorie antropologiczne – ewolucjonizm i dyfuzjonizm.

Teoria K. Darwina w obszarze biologii i kultury. Ewolucjonizm E.B. Tylora i L.H. Morgan. Badania społeczeństw pierwotnych. Nowe spojrzenie na obcego – początek idei równości krwi.
Historyzm i relatywizm kulturowy F. Boasa.

Barnard, A., Antropologia, PIW, Warszawa 2008
Burszta, W., Antropologia kultury: tematy, teorie, interpretacje. Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1998

4. Rewolucja funkcjonalna w antropologii – funkcjonalizm i funkcjonalizm strukturalny.

Instytucja kultury. Teoria zmiany kulturowej. Analiza zjawisk kultury poprzez rzecz, zachowanie, znaczenie (symbol) – kultura materialna, społeczna i duchowa. Metody Intensywnych badań terenowych B.Malinowskiego. Podstawowe techniki badawcze. Modele podejść badawczych emic i ethic. Badania przezroczyste, kontakty badacza z „dzikim”.

Malinowski. B., Argonauci Zachodniego Pacyfiku, dowolne wydanie
Radcliffe-Brown, A.R., Wyspiarze z Andamanów. Studia z antropologii społecznej, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kety 2006

5. Strukturalne ujęcie kultury.

Klasyczna antropologia strukturalna. Claude Levi-Strauss i jego adwersarze. Koncepcja struktury mitów Levi-Straussa.

Levi-Strauss, C., Antropologia strukturalna, t. 1-2, dowolne wydanie
Levi-Strauss, C., Smutek Tropików, (cz. VI, Bororo), dowolne wydanie

6. Język i komunikacja – język kultury. (dwa zajęcia)

Język a mowa. Teoria zachowań językowych B.Malinowskiego. Relatywizm językowy E.Sapira i B.Wortha a uniwersalizm językowy N.Chomskiego. Wybrane aspekty semiotycznej analizy tekstu. Kultura jako język i system znaków. Język mówiony, język pisany, język ciała… Problem przekładu. Relatywizm a uniwersalizm kulturowy. Zjawisko oralności i lektooralności.

Sapir, E., Język, Język – przewodnik po kulturze, w: Godlewski G. (red.), Wiedza o Kulturze. Antropologia słowa, Warszawa 2003 (s. 49-57, 77-82)
Benedict, R., Relatywizm kulturowy, w: Mencwel A. (red.), Wiedza o kulturze. Antropologia kultury, Warszawa 2003 (s. 565-568)
Rakoczy, M.K., Słowo magiczne jako działanie – o kilku walorach koncepcji Bronisława Malinowskiego, „Poznańskie Studia Slawistyczne”, nr. 4, 2013, s. 151-163

7. Człowiek i jego miejsce w środowisku naturalnym.

Zachowania człowieka w różnych warunkach środowiska naturalnego. Determinizm geograficzny i determinizm kulturowy (wieś Indian Zuni, Pueblo). Środowisko i gospodarka. System wytwarzania i wymiany dóbr a typ organizacji społeczno-gospodarczej. Kręgi kulturowe – kryteria definiowania, zakres pojęciowy, ich przestrzeń i czas. Wędrówka elementów kultury. Neoewolucjonizm.

Durkheim, E., Mauss, M., O niektórych pierwotnych formach klasyfikacji. Przyczynek do badań nad wyobrażeniami zbiorowymi, w: M. Mauss, Socjologia i antropologia, Wydawnictwo KR, Warszawa 1973, s. 707-783
Mauss, M., Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: Mauss M., Socjologia i antropologia, Wydawnictwo KR, Warszawa 1973 (s. 211-331)
Rybiński, A., Koczownicy a środowisko przyrodnicze. Elementy świadomości ekologicznej u Tuaregów, „Etnografia Polska”, t. XXXIV, 1990, z. 1-2, s. 119-136
Turnbull, C., Ikowie ludzie gór, PIW, Warszawa 1972

8. Człowiek w społeczeństwie.

Wspólnota społeczna, podstawowe wzory grup społecznych. Zagadnienie więzi społecznych (osobista i ideologiczna). Pokrewieństwo pomiędzy kulturą i naturą, kwestia kazirodztwa. Typy pokrewieństwa. Małżeństwo, rodzina. Zasada descendencji i aliansowa. Związki rodowe i plemienne. Systemy pokrewieństwa a dziedziczenie. Przekazywanie kontroli nad społeczeństwem – władza. Modernistyczna koncepcja rodziny i jej krytyka.

Collier, J.F., Rosaldo, M.Z., Yanagisako, S., Czy rodzina istnieje? Nowe ujęcia antropologiczne, w: Hryciuk R., Kościańska A. (red.), Gender. Perspektywa antropologiczna, Wydawnictwa UW, Warszawa 2007, s. 21-59
Crihfield Dalby, L., Byłam gejszą, KiW, Warszawa 1992
Hann, Ch., Antropologia społeczna, Wydawnictwo UJ, Krakw 2008

9. Świat nadprzyrodzony.

Świat nadprzyrodzony. Magia i religia. Myślenie symboliczne. Czas i przestrzeń sacrum i profanum. Mity a obrzędy, mityczne scenariusze obrzędów. Cykle obrzędowe świąt dorocznych, rodzinnych, narodowych i państwowych. Obrzęd, rytuał, ceremonia. Religia i kult. Bohater kulturowy w kontekście religii, magii i poza nimi. Kultura duchowa, kultura intelektualna.

Bowie, F., Świat człowieka, Antropologia religii, Wydawnictwo UJ, Kraków 2009
Bystroń, J.S., Czynniki magiczno-religijne w osadnictwie, w: Bystroń J.S., Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, PIW, Warszawa 1980, s. 221-248
Eliade, M., Sacrum, mit, historia, dowolne wydanie

10. Osobowość i społeczeństwo.

Szkoła kultury i osobowości. Kulturowe uwarunkowania kształtowania się osobowości. Wzory osobowości a wzory kultury. Proces wychowania i socjalizacji – obrzędy przejścia, cykle obrzędowe, rola bohatera kulturowego. Płeć w kulturze i płeć kulturowa

Benedict, R., Wzory kultury, dowolne wydanie
Kuligowski, W., Antropologia współczesności. Wiele światów, jedno miejsce, Universitas, Kraków 2007
Mead, M., Trzy studia. Płeć i charakter w trzech społecznościach pierwotnych, PIW, Warszwa 1989

11. Antropologiczne teorie władzy.

Poststrukturalizm, marksizm i teoria postkolonialna. Problem pogranicza kierunków i nurtów intelektualnych, kwestia „interdyscyplinarności” koncepcji

Barnard A., Antropologia. Zarys teorii i historii, Warszawa 2006
Gandhi, L., Teoria postkolonialna. Wprowadzenie krytyczne, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008
Said, E., Orientalizm, dowolne wydanie

12. Modernistyczne a postmodernistyczne ujęcie kultury.

Założenia postmodernizmu i jego krytyka. Problem obiektywizmu i relatywizm w badaniach antropologicznych. Autokreacja antropologiczna. Antropologia interpretatywna i refleksyjna, kryzys metanarracji. Metoda opisu gęstego.

Clifford, J., Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000.
Geertz, C., Interpretacja kultur, Wydawnictwo UJ, Kraków 2005
Rabinow, P., Refleksje na temat badań terenowych w Maroku, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2010

13. Antropologia wizualna.
Wizualność w badaniach nad kulturą, od rysunku i fotografii po rejestracje cyfrowe. Film etnograficzny, amatorski i fabularny jako żródło w naukach o kulturze.

Olechnicki K. Długa historia antropologii obrazu, w: Olechnicki K., Antropologia obrazu, Oficyna Naukowa, Warszawa 2003, s. 29-49.
Pink, S., Etnografia wizualna. Obrazy, media i przedstawienia w badaniach, Wydawnictwo UJ, Kraków 2024
Sikora S., Film i paradoksy wizualności. Praktykowanie antropologii, Wydawnictwo DiG i IEiAK UW, Warszawa 2012

14. Konstruktywizm i konstruowanie kultury – Kulturowe konstruowanie świata. Teoria tradycji wynalezionej. Od konstruowania płci kulturowej po tożsamość.

Hobsbawm E., Ranger T., (red.), Tradycja wynaleziona, WUJ, Kraków 2008