PROBAD: Civil City Lab: Prawo do inteligentnego miasta: nowe technologie, nierówności i jakość życia obywateli I 3500-PROBAD-CCL

Zajęcia “Prawo do inteligentnego miasta: nowe technologie, nierówności i jakość życia obywateli” będzie kontynuacją serii projektów podjętych przez zespół Civil City Lab działającego w Instytucie Studiów Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego.
W kontekście współczesnych wyzwań, takich jak rosnąca urbanizacja, kryzys klimatyczny czy rozwój sztucznej inteligencji, pytania o rolę technologii w miastach nabierają szczególnego znaczenia. Misją Civil City Lab jest nie tylko zrozumienie tych procesów, ale także refleksja nad tym, jak można projektować miasta przyszłości w sposób bardziej sprawiedliwy, inkluzywny i demokratyczny.
Proponowane zajęcia wpisują się w dynamicznie rozwijającą się debatę nad relacjami między technologią, przestrzenią miejską a sprawiedliwością społeczną. W ostatnich latach koncepcja smart city (inteligentnego miasta) stała się jednym z dominujących paradygmatów rozwoju miast, obiecując zwiększenie efektywności usług publicznych, poprawę jakości życia oraz bardziej zrównoważone zarządzanie zasobami. Jednocześnie jednak rośnie liczba krytycznych analiz wskazujących, że wdrażanie technologii cyfrowych w miastach może pogłębiać istniejące nierówności społeczne, a także generować nowe formy wykluczenia.
Celem seminarium będzie krytyczna analiza wpływu technologii na procesy społeczne zachodzące w tkance miejskiej, a także zbadanie, w jaki sposób wpływają one na jakość życia mieszkańców oraz relacje między obywatelami a władzami miasta i lokalną administracją. Punktem wyjścia będzie pytanie o to, czy i w jaki sposób technologie – takie jak aplikacje miejskie, chatbooty, platformy e-administracji, agenci AI, sensory i roboty a także infrastruktura danych – przyczyniają się do budowania bardziej sprawiedliwych i dostępnych miast, czy też raczej wzmacniają istniejące podziały społeczne.
W literaturze przedmiotu podkreśla się, że dostęp do technologii jest nierównomiernie rozłożony w społeczeństwie. Ma to związek nie tylko z poziom kompetencji cyfrowych, ale przede wszystkim ze sposobem projektowania rozwiązań technologicznych, które budowane są przez wybrane grupy dla wybranych grup. W efekcie technologie, które w założeniu mają zwiększać dostępność usług, mogą w praktyce prowadzić do ich selektywnej dostępności.
W wielu strategiach miejskich zakłada się, że wdrażanie inteligentnych rozwiązań – takich jak inteligentny transport, zarządzanie energią czy systemy monitorowania środowiska – prowadzi do poprawy komfortu życia. Jednak badania empiryczne pokazują, że korzyści te są często nierównomiernie dystrybuowane. Na przykład inwestycje w inteligentną infrastrukturę mogą koncentrować się w centralnych, bardziej prestiżowych dzielnicach, pomijając obszary peryferyjne. W tym kontekście kluczowe staje się pytanie: które grupy mieszkańców rzeczywiście korzystają z rozwoju technologicznego miasta, a które pozostają na jego marginesie?
Istotne też są kwestie relacji między technologią a zaufaniem do instytucji publicznych. Wdrażanie nowych technologii w sektorze publicznym – takich jak systemy e-administracji czy platformy partycypacyjne – często uzasadniane jest potrzebą zwiększenia przejrzystości i efektywności działania władz. Jednocześnie jednak pojawiają się obawy związane z prywatnością, nadzorem oraz wykorzystaniem danych osobowych. Technologie mogą zarówno wzmacniać, jak i osłabiać zaufanie obywateli do instytucji, w zależności od sposobu ich implementacji oraz poziomu transparentności.
Istotnym problemem jest też akceptacja technologii w przestrzeni miejskiej. W wielu miastach obserwujemy rosnące napięcia wokół takich rozwiązań jak monitoring wizyjny, rozpoznawanie twarzy czy zbieranie danych o mobilności mieszkańców. Przykłady z miast takich jak Toronto (projekt Sidewalk Labs) pokazują, że brak odpowiedniego dialogu społecznego może prowadzić do sprzeciwu mieszkańców i ostatecznego wycofania się z projektów technologicznych. W tym kontekście kluczowe staje się zrozumienie, jakie czynniki wpływają na akceptację lub odrzucenie technologii przez mieszkańców oraz jak interakcje z tymi technologiami kształtują ich postawy wobec władz lokalnych.
Niemniej ważny jest też sposób, w jaki lokalne władze i urzędnicy postrzegają technologie oraz jak je wdrażają. Strategie rozwoju inteligentnych miast, które często budowane są przez techno-optymisów, zakładających, że technologia stanowi „święty Graal” problemów sektora publicznego i może rozwiązać dylematy, z którymi do tej pory sobie nie poradzono. Krytycy tego podejścia wskazują jednak, że takie myślenie może prowadzić do pomijania społecznych i politycznych wymiarów zarządzania miastem.
Ważnym aspektem jest również kwestia partycypacji mieszkańców w procesie wdrażania technologii. W teorii miasta powinny opierać się na współtworzeniu rozwiązań z obywatelami, jednak w praktyce udział mieszkańców bywa ograniczony do konsultacji o charakterze symbolicznym tzw. tokenizacji mieszkańców. Analiza przypadków z różnych miast pozwoli zrozumieć, jakie modele partycypacji są stosowane oraz jakie są ich efekty.
Osoby uczestniczące w zajęciach, wspólnie z prowadzącym i zaproszonymi gośćmi – pracownikami urzędów, przedstawicielami lokalnych władz, ekspertami oraz projektantami – będą starali się odpowiedzieć na następujące problemy badawcze:
W jaki sposób technologie instalowane w mieście wpływają na procesy wykluczenia i/lub włączenia wybranych grup mieszkańców z przestrzeni miejskiej i usług sektora publicznego? Jakie są czynniki generujące nierówności w tym zakresie? Czy technologia poprawia jakość życia mieszkańców miast? Których grup? W jaki sposób?
W jaki sposób technologie w sektorze publicznym wpływają na postawę wobec lokalnych władz i administracji? Czy mieszkańcy miast akceptują nowe technologie w przestrzeni miasta? Jak interakcje z technologią wpływają na zaufanie mieszkańców do władz i ocenę pracy administracji?
Jak o technologii myślą lokalne władze i urzędnicy? Na jakich założeniach budowane są „inteligentne miasta”? W jaki sposób implementowane są nowe technologie? Jaki wygląda partycypacja mieszkańców w tym procesie?
Zajęcia będą miały charakter interdyscyplinarny, łącząc perspektywy socjologii miasta, studiów nad nauką i technologią (STS), psychologii społecznej oraz polityki publicznej. Studenci będą pracować z tekstami naukowymi, analizować studia przypadków oraz prowadzić własne mini-badania i eksperymenty. Szczególny nacisk zostanie położony na krytyczne myślenie o technologia i sposobach ich wdrażania w tkance miejskiej oraz umiejętność łączenia teorii z praktyką.
Seminarium będzie składało się z 7 modułów, każdy obejmujący 4 do 5 spotkań. W ramach każdego z modułu przewidziano:
1. Przegląd literatury w języku polskim/ angielskim dotyczący tematyki modułu.
2. Dyskusje z praktykami i akademikami goszczącymi na seminarium.
3. Część praktyczną. Mikro-badanie, wizytacja w terenie lub inne zadanie na potrzeby zajęć realizowane w grupie.
4. Prezentacje uczestników zajęć.
Prowadzone w ramach zajęć badania będą dotyczyły głównie Warszawy, w mniejszym stopniu innej miejscowości na terenie Mazowsza (do uzgodnienia), Gdańska oraz Tallina (Estonia). Jeżeli będzie to uzasadnione, uczestnicy zajęć będą mieli możliwość przeprowadzenia badania w innych miejscowościach, które wskażą prowadzącemu.