Samba, favela, Amazonia: Brazylia bez pocztówek 3305-SFA-ZW-11

Przedmiot „Samba, favela, Amazonia: Brazylia bez pocztówek” jest konwersatorium poświęconym wybranym zagadnieniom kultury i społeczeństwa brazylijskiego. Jego kompozycja opiera się na trzech hasłach obecnych w tytule kursu, które porządkują kolejne bloki tematyczne.
Pierwszy blok zajęć dotyczy konstruowania brazylijskiej tożsamości narodowej, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki rasy, dziedzictwa niewolnictwa oraz mitu demokracji rasowej. Omawiane będą wybrane fragmenty klasycznych i współczesnych tekstów poświęconych relacjom społecznym, rasizmowi i wyobrażeniom o brazylijskości.
Drugi blok poświęcony jest faveli, miejskości i wykluczeniu. Punktem wyjścia będą teksty ukazujące doświadczenie ubóstwa, głodu, przemocy, życia na peryferiach oraz mechanizmów społecznej marginalizacji. Szczególna uwaga zostanie zwrócona na różnicę między świadectwem, reportażem, fikcją literacką i obrazem komiksowym oraz na pytanie o etykę przedstawiania biedy i przemocy.
Trzeci blok koncentruje się na sambie, karnawale i religijności afrobrazylijskiej. Zagadnienia te będą omawiane w kontekście historii kultury popularnej, cielesności, rytuału, synkretyzmu religijnego, polityki narodowej oraz społecznych hierarchii ujawnianych i maskowanych przez widowisko karnawałowe.
Czwarty blok dotyczy Amazonii jako przestrzeni konfliktu, pamięci, eksploatacji i wyobrażeń. Omawiane teksty pozwolą przedstawić Amazonię jako terytorium sporów ekologicznych, ekonomicznych i politycznych, ale także jako obszar opisywany przez reportaż, esej, literaturę i dyskurs turystyczno-duchowy.
Zajęcia będą prowadzone w formie dyskusji nad wskazanymi lekturami i materiałami dodatkowymi. Studenci i studentki będą analizować różne sposoby opowiadania o Brazylii: od dziennika i świadectwa, przez powieść i reportaż, po esej antropologiczny, publicystykę oraz komiks. Kurs wprowadza podstawowe konteksty niezbędne do dalszego studiowania kultury brazylijskiej na specjalności portugalskiej i brazylijskiej.
Zastrzeżenie: niektóre treści prezentowane w ramach kursu mogą zawierać elementy trudne do odbioru dla osób wrażliwych (np. przemoc, wulgarny język lub eksplicytne treści erotyczne). Proszę o uwzględnienie tego przy podejmowaniu decyzji o udziale w kursie.
W kwestii korzystania z narzędzi SI w procesie kształcenia stosuje się ogólne wytyczne URK: https://dokumenty.uw.edu.pl/dziennik/DURK/Lists/Dziennik/Attachments/134/DURK.2023.98.UURK.98.pdf

Koordynatorzy przedmiotu

Aleksandra Pajek

Rodzaj przedmiotu

fakultatywne

Tryb prowadzenia

w sali

Założenia (opisowo)

Przedmiot zakłada wprowadzenie studentów i studentek pierwszego roku w wybrane problemy społeczne i kulturowe Brazylii poprzez krytyczną analizę jej najbardziej rozpoznawalnych symboli: samby, faveli i Amazonii. Kategorie te traktowane są nie jako utrwalone znaki egzotycznej „brazylijskości”, lecz jako punkty wyjścia do rozmowy o rasie, klasie, religijności, przemocy, nierównościach społecznych, kolonialnym dziedzictwie, ekologii oraz sposobach reprezentowania Brazylii w literaturze, reportażu, komiksie i dyskursie publicznym. Zajęcia opierają się na założeniu, że poznawanie Brazylii wymaga odejścia od turystycznych i stereotypowych wyobrażeń oraz uwzględnienia wielogłosowości brazylijskiego doświadczenia. Szczególna uwaga zostanie poświęcona tekstom, które pokazują Brazylię z perspektywy wykluczonych, mieszkańców peryferii, świadków przemocy, reporterów, badaczy kultury oraz autorów podejmujących temat Amazonii jako przestrzeni konfliktu, pamięci i wyobrażeń. Konwersatorium zakłada aktywny udział studentów i studentek w dyskusji, systematyczną lekturę wskazanych tekstów oraz gotowość do analizy różnych form wypowiedzi: literackiej, reporterskiej, antropologicznej, publicystycznej i wizualnej. Przedmiot ma przygotować uczestników do krytycznego myślenia o kulturze brazylijskiej, rozpoznawania uproszczeń i stereotypów oraz formułowania własnych interpretacji zjawisk społecznych i kulturowych Brazylii.

Efekty kształcenia

Wiedza: absolwent zna i rozumie
K_W07 – kontekst historyczny wybranych procesów literackich, kulturowych i społecznych brazylijskiego obszaru portugalskojęzycznego, w szczególności związanych z kształtowaniem tożsamości narodowej, dziedzictwem kolonializmu i niewolnictwa, relacjami rasowymi, urbanizacją, kulturą popularną oraz wyobrażeniami o Amazonii.
K_W11 – najnowszą historię oraz wybrane zjawiska współczesnego życia społeczno-politycznego i kulturalnego Brazylii, zwłaszcza dotyczące rasizmu, nierówności społecznych, przemocy, wykluczenia miejskiego, religijności afrobrazylijskiej, samby, karnawału, konfliktów ekologicznych i ekonomicznych w Amazonii, a także ich powiązania z szerszą problematyką globalną, taką jak kolonializm, kapitalizm, turystyka, ekologia, prawa ludności rdzennych i reprezentacja grup marginalizowanych.
Umiejętności: absolwent potrafi
K_U01 – z wykorzystaniem różnych źródeł i sposobów wyszukiwać, analizować, oceniać, selekcjonować i użytkować informacje dotyczące kultury i społeczeństwa brazylijskiego, w tym teksty literackie, reportażowe, publicystyczne, antropologiczne, świadectwa, materiały wizualne i komiksowe, w celu interpretowania złożonych problemów związanych z rasą, klasą społeczną, przemocą, religijnością, kulturą popularną i środowiskiem.
K_U04 – posługiwać się podstawowymi ujęciami teoretycznymi, pojęciami i terminami właściwymi dla studiów nad kulturą brazylijską, w tym takimi kategoriami jak tożsamość narodowa, rasa, rasizm, demokracja rasowa, niewolnictwo, marginalizacja, favela, wykluczenie społeczne, świadectwo, reprezentacja, synkretyzm religijny, kultura popularna, karnawał, centrum i peryferie, egzotyzacja oraz eksploatacja środowiskowa.
K_U06 – rozpoznać i określić powiązania brazylijskich tekstów kultury, zwłaszcza literackich, reportażowych, eseistycznych i komiksowych, z ich kontekstem historyczno-kulturowym, społecznym i politycznym, a także analizować ich oddziaływanie społeczne i kulturowe, w szczególności w odniesieniu do przedstawień biedy, przemocy, rasy, cielesności, religijności, Amazonii i brazylijskości.
K_U07 – merytorycznie argumentować, formułować i uzasadniać własne stanowisko w dyskusji nad wybranymi problemami kultury i społeczeństwa brazylijskiego, a także wyciągać wnioski w odniesieniu do stanowisk badaczy, pisarzy, reporterów, antropologów i innych autorów analizujących Brazylię, ze szczególnym uwzględnieniem etyki przedstawiania nierówności społecznych, przemocy, religijności, karnawału oraz Amazonii.
Kompetencje społeczne: absolwent jest gotów do
K_K01 – krytycznej oceny posiadanej wiedzy i źródeł informacji dotyczących Brazylii, w szczególności stereotypowych, egzotyzujących i „pocztówkowych” wyobrażeń o sambie, faveli, karnawale i Amazonii, a także do refleksji nad sposobami wytwarzania wiedzy o społeczeństwach i kulturach pozaeuropejskich.
K_K02 – uznawania znaczenia wiedzy, zwłaszcza naukowej i krytycznej, w samodzielnym rozwiązywaniu problemów poznawczych dotyczących kultury brazylijskiej oraz zasięgania opinii ekspertów w przypadku trudności z interpretacją zjawisk społecznych, historycznych, religijnych, ekologicznych i politycznych omawianych na zajęciach.
K_K04 – samodzielnego podejmowania i współorganizowania działań mających na celu dobro wspólne, z uwzględnieniem przyjętych zobowiązań społecznych, odpowiedzialności za język opisu oraz poszanowania różnic kulturowych, etnicznych, rasowych, religijnych i klasowych, szczególnie w kontekście rozmowy o grupach marginalizowanych, przemocy, ubóstwie, ludności rdzennej i konfliktach społeczno-środowiskowych w Brazylii.

Kryteria oceniania

Metody oceniania
Aktywny udział w zajęciach i przygotowanie do dyskusji — 50% oceny końcowej
Oceniane będą: obecność, znajomość wskazanych fragmentów lektur i materiałów, udział w rozmowie, formułowanie pytań interpretacyjnych, odnoszenie się do tekstów i materiałów omawianych na zajęciach, stosowanie podstawowych pojęć omawianych na zajęciach oraz reagowanie na wypowiedzi innych osób.
Dopuszcza się dwie nieobecności nieusprawiedliwione w semestrze. Każda kolejna nieobecność nieusprawiedliwiona powinna zostać odrobiona w formie ustnej prezentacji na zadany temat albo skutkuje obniżeniem oceny końcowej o pół stopnia.
Spóźnienie przekraczające 15 minut traktowane jest jako nieobecność, chyba że ma charakter okazjonalny i zostanie uzgodnione z prowadzącą.
Ustne wprowadzenie do lektury lub problemu — 50% oceny końcowej
Każdy student / każda studentka przygotuje jedno wystąpienie ustne trwające ok. 15 minut, dotyczące wybranej lektury, pojęcia, zjawiska lub materiału kulturowego omawianego na zajęciach. Wystąpienie powinno zawierać przedstawienie problemu, odniesienie do lektury lub materiału źródłowego, osadzenie omawianego zagadnienia w kontekście społecznym, historycznym lub kulturowym Brazylii oraz 2–3 pytania do dyskusji w grupie.
Kryteria oceniania
Ocena końcowa uwzględnia:
znajomość omawianych lektur i materiałów;
systematyczne przygotowanie do zajęć;
znajomość wybranych pojęć i kontekstów związanych z problematyką rasy, nierówności społecznych, faveli, kultury popularnej, religijności afrobrazylijskiej, karnawału i Amazonii;
aktywność i rzeczowość udziału w dyskusji;
umiejętność posługiwania się podstawowymi pojęciami wykorzystywanymi podczas analizy omawianych tekstów i materiałów;
umiejętność krytycznej analizy tekstów literackich, reportażowych, antropologicznych, publicystycznych i komiksowych;
zdolność łączenia omawianych tekstów i materiałów z kontekstem społecznym, historycznym i kulturowym Brazylii;
umiejętność krytycznej refleksji nad sposobami przedstawiania Brazylii, w tym nad stereotypowymi, egzotyzującymi i „pocztówkowymi” obrazami brazylijskości;
jasność, uporządkowanie i problemowy charakter wystąpienia ustnego;
umiejętność formułowania pytań interpretacyjnych i inicjowania dyskusji;
poszanowanie odmiennych stanowisk i zasad dyskusji akademickiej.

Literatura

Brazylia jako mocarstwo wschodzące, red. Marcin Florian Gawrycki. Warszawa: Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, 2013.
Brum, Eliane. Kolekcjoner porzuconych dusz. Reportaże z Brazylii. Przeł. Gabriel Borowski. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2020.
Chunderbalsingh, Renata. „Democracia racial a samba w Brazylii”. Kwartalnik Młodych Muzykologów UJ, nr 5, 2009, s. 14–20.
DaMatta, Roberto. „Karnawał równości i karnawał hierarchii”. Przeł. Marta Kolankiewicz. W: Antropologia widowisk. Zagadnienia i wybór tekstów, red. Agnieszka Chałupnik, Wojciech Dudzik, Małgorzata Kanabrodzka, Leszek Kolankiewicz. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, wyd. II (poprawione i rozszerzone) 2010, s. 438–448.
Diniz, André. Favela w kadrze. Zdjęcia Maurício Hora. Przeł. Jakub Jankowski, współpraca Marek Cichy. Warszawa: Mandioca, 2017.
Domosławski, Artur. Śmierć w Amazonii. Nowe eldorado i jego ofiary. Warszawa: Wielka Litera, 2013.
Domosławski, Artur. Wykluczeni. Warszawa: Wielka Litera, 2016.
Freyre, Gilberto. Panowie i niewolnicy. Przeł. Helena Czajka. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1985.
Jesus, Carolina Maria de. Życie na śmietniku. Przeł. Helena Czajka. Warszawa: Czytelnik, 1963.
Kolankiewicz, Leszek. Samba z bogami. Opowieść antropologiczna. Wyd. 3 zmienione i uzupełnione. Wrocław: Instytut im. Jerzego Grotowskiego, 2016.
Lins, Paulo. Miasto Boga. Przeł. Jacek Jaroszewicz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006.
Pluta, Aleksandra. „Rasizm w Brazylii”. Kultura Liberalna, nr 265, 6 lutego 2014.
Siewierski, Henryk. Raj nie do utracenia. Amazońskie silva rerum. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 2006.
Siuda-Ambroziak, Renata. „Brazylia religią muzykalna”. Znak, nr 726, listopad 2015.
Varella, Drauzio. Ostatni krąg. Najniebezpieczniejsze więzienie Brazylii. Przeł. Michał Lipszyc. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2014.
Uwaga: wybrane pozycje będą omawiane we fragmentach wskazanych przez prowadzącą.