Współczesne kierunki badań nad kulturą 3224-D3WKB
Zajęcia opierają się na omówieniu tekstu lekturowego, poprzedzonego wstępem prowadzącej. Każde z zajęć zapoznaje studenta z historią, kontekstem badawczym kierunku/orientacji, ścieżkami rozwojowymi, itd. Integralną częścią zajęć jest omówienie możliwości odwołania się i wykorzystania elementów bądź całości poznanych koncepcji. Elementem zajęć, jeśli to możliwe w danym przypadku, jest dyskusja ze studentami dotycząca poruszanej problematyki.
I. Nawiązania, kontynuacje i nowe ścieżki badawcze
1. Poststrukturalizm
a) problem odrzucenia i przekształcenia pewników strukturalistycznych (Roland Barthes, Jacques Derrida, Michel Foucault), znaczenie kierunku dla studiów kulturowych (m.in. inspiracja do powstania różnorodnej refleksji i nowych ujęć)
b) podstawowe pojęcia: „niestabilne znaczenie” oraz „śmierć autora”
c) Lektura proponowana: Roland Barthes, "Śmierć autora", przeł. Michał Paweł Markowski, „Teksty Drugie”, 1999, nr ½.
2. Postkolonializm
a) podstawowe ramy refleksji postkolonialnej, podstawowe pojęcia: „kolonializm", "hybrydowość".
b) Lektura proponowana: Ania Loomba, "Kolonializm/Postkolonializm", Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2011 (fragmenty)
3. Postmodernizm
a) oblicza postmodernizmu (stanowiska filozoficzne, architektura i sztuka, np. film, formacja kulturowa, itd.)
b) postmodernizm a ponowoczesność i późna nowoczesność – problemy definicyjne w ujęciu współczesnej formacji kulturowej
c) Lektura proponowana: Zygmunt Bauman, „Płynna nowoczesność”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2006 (fragmenty) / Arkadiusz Lewicki, „Sztuczne światy. Postmodernizm w filmie fabularnym”, Wydawnictwo UWr, Wrocław 2007 (fragmenty).
4. „Szkoła Toronto”
a) przedstawiciele szkoły (McLuhan, Ong, de Kerckhove)
b) obszary refleksji, zapoznanie z twierdzeniami: medium, środek przekazu jest przekazem
c) Lektura: M. McLuhan, „Zrozumieć media. Przedłużenie człowieka”, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa 2004 (fragmenty)
5. Feminizm
a) wprowadzenie do obszaru badawczego (fale i rodzaje feminizmu, problematyka współczesnego feminizmu)
b) Podstawowe pojęcia i problemy: „dyskryminacja” i „stereotypizacja”
c) Lektura proponowana: "Nikt nie rodzi się kobietą", wybór, wstęp i tłum. Teresa Hołówka, Warszawa 1982 (wybrane fragmenty)
6. Historyzm
a) nowe myślenie o historii w XX wieku, korzystanie z różnych nurtów badawczych, różne odczytania (wyjście poza historiografię), nurt Nowego Historyzmu i jego przedstawiciele (wprowadzenie)
b) praca historyka i jego strategie, historia jako opowieść, narracja historyczna jako interpretacja
c) Lektura proponowana: Jerzy Topolski, "Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej", Warszawa 1996 (fragmenty)
7. Badania kultury popularnej (wstęp do problematyki)
a) tradycje badawcze kultury popularnej (przemysł kulturalny, amerykanizacja kultury) i „problem” z pojęciem kultury popularnej
b) obszary badawcze współczesnej kultury popularnej (muzyka, film, i in.)
c) Lektura proponowana: John Fiske, "Zrozumieć kulturę popularną", tłum. Katarzyna Sawicka, Wydawnictwo UJ, Kraków 2010 (pierwsze wydanie książki – 1989r.). Próba krytycznego odczytania tekstu lekturowego
8. Badania kultury popularnej – badania filmoznawcze
a) zapoznanie z tradycją badawczą w ramach badań nad filmem (wstęp)
b) film – przykładowe ujęcia teorii filmu z punktu widzenia psychoanalizy (wybór).
c) relacja film – sen (widz śni, widz marzy na jawie, itd.). Lektura proponowana: Wiesław Godzic, „Film i psychoanaliza”, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1991 (wybór fragmentów).
II. Wokół zwrotów w naukach o kulturze
9. Zwrot performatywny
a) co to takiego „zwrot performatywny”?
b) metaforyka teatralna w badaniach nad kulturą (wprowadzenie)
c) Lektura proponowana: Erving Goffman, „Człowiek w teatrze życia codziennego”, tłum. Paweł Śpiewak, Helena Datner-Śpiewak, Warszawa 2011 (wybrane fragmenty).
10. Zwrot pamięciologiczny - studia nad pamięcią ("memory studies")
a) wprowadzenie do badań nad zapamiętaną przeszłością (pomiędzy historią, socjologią a psychologią)
b) podstawowe pojęcia: pamięć indywidualna i zbiorowa, pamięć kulturowa, miejsce pamięci w rozumieniu Pierre’a Nory
c) polskie badania nad pamięcią (Barbara Szacka, Krzysztof Pomian)
c) Lektura proponowana: Andrzej Szpociński, "Miejsca pamięci : lieux de mémoire", Teksty Drugie nr 4 (112), 11-20/2008.
III. Nowe nurty w badaniach nad kulturą (wybór)
11. Studia nad nadzorem (surveillance studies)
a) wprowadzenie do problematyki badań nad kontrolą i dyscypliną – społeczne mechanizmy kontroli, kontrola instytucjonalna i wewnętrzne mechanizmy kontroli, normy społeczne.
b) „panoptykon” jako konstytuujące pojęcie dla studiów nad nadzorem (Jeremy Bentham, Michel Foucault) – historia pojęcia i jego współczesne znaczenie; widzenie panoptyczne, biopolityka, instytucje dyscyplinarne, narzędzia inwigilacji (drony).
c) Lektura proponowana (wybór fragmentów filmowych)
12. Studia nad zwierzętami (animal studies)
a) studia kulturowe w poszukiwaniu perspektywy nieantropocentrycznej – wprowadzenie w problematykę.
b) podstawowe pytania w relacjach: człowiek-zwierzę
c) polskie badania nad statusem zwierząt w kulturze (np. "Zwierzęta i ich ludzie. Zmierzch antropocentrycznego paradygmatu", red. Dorota Łagodzka, Anna Barcz, IBL PAN, Warszawa 2018).
13. Studia nad rzeczami i materią (material culture studies)
a) zagadnienie statusu i tożsamości bytów nie-ludzkich, pytanie o podmiotowość materii na styku socjologii, archeologii i etnologii
b) podstawowe pytania w relacjach: człowiek-rzecz
c) badania codzienności i materialności
d) Lektura proponowana: Marek Krajewski, "Są w życiu rzeczy... Szkice z socjologii przedmiotów", Fundacja Bęc_Zmiana,Warszawa2013 (fragmenty) / Bożena Shallcross, „Rzeczy i Zagłada”, Universitas, Kraków 2010 (wybór)
14. Studia nad nauką i technologią (science and technology studies, science studies)
a) Nauka jako przedmiot badania, praca umysłowa jako szczególny rodzaj aktywności, refleksja o wiedzy – wprowadzenie
b) Problematyka laboratorium i nauka jako działanie społeczne
c) Szczegółowe ujęcie: postać naukowca w kulturze popularnej (lęk przed nauką)
d) Lektura proponowana: Urszula Jarecka, „Konceptualizacja zagrożeń biotechnologicznych w kulturze audiowizualnej”, w: „Nie tylko Internet. Nowe media, przyroda…”, red. Janusz Mucha, Nomos, Kraków 2010, s. 290-299.
15. Zajęcia podsumowujące – wspólna dyskusja nad zagadnieniami, wskazanie punktów wspólnych i różnic, nawiązanie do posiadanej przez studentów wiedzy (dyskusja i praca w małych grupach, ćwiczenia).
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Efekty kształcenia
Wiedza: absolwent zna i rozumie:
- w podstawowym stopniu ujęcia teoretyczne i metodologiczne nauk humanistycznych, przede wszystkim nauk o kulturze i religii (ze szczególnym uwzględnieniem jego interdyscyplinarności); rozumie ich wzajemne związki i inspiracje, posiada elementarną wiedzę na temat współczesnych szkół i kierunków badawczych, z odniesieniem do dziedzictwa kulturowego oraz historycznych i współczesnych uwarunkowań społeczno-politycznych Europy Środkowo-Wschodniej (K1_W01)
- w podstawowym stopniu terminologię nauk o kulturze z uwzględnieniem perspektywy badawczej Europy Środkowo-Wschodniej (kierunki, teksty, badacze z zakresu współczesnych nauk o kulturze) i specyfiki rozwoju tych nauk w krajach regionu; zna w podstawowym zakresie terminologię dyscyplin pokrewnych, niezbędną w poznawaniu i rozumieniu zjawisk kultury krajów regionu (K1_W02)
- w podstawowym stopniu szeroko rozumiany kontekst interkulturowy; ma wiedzę o człowieku jako podmiocie konstruującym struktury społeczne i wytwory kulturowe, ma świadomość zasad ich funkcjonowania i wynikających stąd różnic w postrzeganiu życia społecznego przez przedstawicieli różnych narodowości, grup ideologicznych i wyznaniowych oraz różnie rozumianych mniejszości (K1_W07)
Umiejętności: absolwent potrafi:
- formułować i analizować problemy badawcze, dobierać metody i narzędzia badawcze, oraz prowadzić pod kierunkiem opiekuna naukowego proste badania z zakresu nauk o kulturze i religii i dyscyplin pokrewnych, dotyczących regionu Europy Środkowo-Wschodniej (K1_U02)
- posługiwać się ujęciami teoretycznymi, paradygmatami badawczymi i pojęciami właściwymi dla nauk o kulturze i religii w typowych sytuacjach profesjonalnych (K1_U04)
Kompetencje społeczne: absolwent jest gotów do:
- krytycznej oceny posiadanej wiedzy, ciągłego dokształcania się i uzupełniania zdobytej wiedzy (K1_K01)
- efektywnego komunikowania się i życia w społeczeństwie, w tym również w społeczeństwie odmiennym kulturowo od własnego, podejmowania pracy w grupie, radzenia sobie w typowych sytuacjach zawodowych, do weryfikacji swoich poglądów na drodze rzeczowej dyskusji oraz oceny posiadanej wiedzy (K1_K02)
Nakład pracy studenta:
Uczestnictwo w zajęciach w sali – 30 godzin (1 ECTS)
Przygotowanie lektur na zajęcia i przygotowanie do zaliczenia – 60 godzin (2 ECTS)
Kryteria oceniania
1. Organizacja zajęć
Warunkiem dopuszczenia do zaliczenia przedmiotu jest obowiązkowa obecność na zajęciach. W przypadku zajęć o wymiarze 30 godzin w semestrze dopuszczalne jest opuszczenie 2 zajęć bez usprawiedliwienia w semestrze, opuszczone zajęcia należy zaliczyć zgodnie z wymaganiami prowadzącego zajęcia. Wymagania te prowadzący podaje na pierwszych zajęciach.
2. Metody oceniania
Przedmiot kończy się zaliczeniem na ocenę, weryfikującym wiedzę z materiału omawianego na zajęciach w trakcie semestru, sprawdzającym znajomość lektur oraz wiadomości przedstawiane w toku zajęć.
Wypowiedź na sformułowane przez prowadzącego pytania, sprawdzająca znajomość lektur oraz wiadomości przedstawiane w toku zajęć.
3. Kryteria oceniania
Na końcową ocenę składają się: zaliczenie ustne (70%) oraz aktywność merytoryczna na zajęciach (30%) - (aktywność merytoryczna studentów wpływa na ocenę końcową). Aktywny udział w dyskusji oznacza merytoryczne uczestnictwo w dyskusji podczas co najmniej 50% zajęć.
4. Skala ocen:
0%-49% - 2
50%-60% - 3
61%-70% - 3+
71%-80% - 4
81%-90% - 4+
91%-100% - 5
Dodatkowa wiedza - 5+
5. Metody dydaktyczne
Metoda podająca, dyskusja, dyskusja kierowana, „burza mózgów”, prezentacja multimedialna prowadzącego i materiały audiowizualne, praca w małych grupach (zależnie od tematu zajęć). Prowadzący realizuje przedmiot wedle autorskiej koncepcji omawiania zagadnień problemowych poprzez użycie materiałów multimedialnych i wizualnych.
Literatura
Literatura podstawowa (wykaz lektur do zajęć):
Roland Barthes, „Śmierć autora”, przeł. Michał Paweł Markowski, „Teksty Drugie”, 1999, nr ½.
Urszula Jarecka, "Konceptualizacja zagrożeń biotechnologicznych w kulturze audiowizualnej", w: "Nie tylko Internet. Nowe media, przyroda…", red. Janusz Mucha, Nomos, Kraków 2010, s. 290-299.
Ania Lomba, „Kolonializm/Postkolonializm”, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2011 (fragmenty)
Zygmunt Bauman, „Płynna nowoczesność”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2006 (fragmenty)
M. McLuhan, „Zrozumieć media. Przedłużenie człowieka”, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa 2004 (fragmenty)
„Nikt nie rodzi się kobietą”, wybór, wstęp i tłum. Teresa Hołówka, Warszawa 1982 (wybór, fragmenty)
Jerzy Topolski, „Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej”, Warszawa 1996 (fragmenty)
John Fiske, „Zrozumieć kulturę popularną”, tłum. Katarzyna Sawicka, Wydawnictwo UJ, Kraków 2010 (pierwsze wydanie książki – 1989r.)
Wiesław Godzic, „Film i psychoanaliza”, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1991 (wybór fragmentów).
Maurice Halbwachs, „Społeczne ramy pamięci”, w: „Antropologia pamięci”, red. Marcin Napiórkowski, Paweł Majewski, Wydawnictwa UW, Warszawa 2018.
Michael Foucault, „Nadzorować i karać”, Wydawnictwo Fundacji Aletheia, Warszawa 1993 (i inne wydania) - wybrane fragmenty
„Kultura Popularna” – “Mięso”, t. 4 (2015), nr 42 (wybór)
Marek Krajewski, „Są w życiu rzeczy... Szkice z socjologii przedmiotów”, FundacjaBęcZmiana,Warszawa2013 (fragmenty)
Literatura uzupełniająca (wybrane pozycje, nawiązujące do tematyki zajęć - dla chętnych):
Barbara Szacka, „Czas przeszły, pamięć, mit”, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006
Maciej Ożóg, „Transgresje panoptykonu. Nadzór w dobie technologii cyfrowych,” „Kultura Współczesna” nr 2 (60) 2009
Marta Brzezińska-Pająk, "Filmowe wyobrażenia dronów i technologii inwigilacji na przykładzie >Good Kill< Andrew Niccola", w: "Czego pragną drony? Od atrakcji wizualnej do spojrzenia władzy", red. Rafał Nahirny, Aleksandra Kil, Magdalena Zamorska, Wydawnictwo Naukowe Katedra, Gdańsk 2017, s. 215-233.
„W stronę socjologii przedmiotów”, red. Marek Krajewski, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2005
„Studia nad nauką i technologią. Wybór tekstów”, red. Ewa Bińczyk, Aleksandra Derra, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2014
Łukasz Afeltowicz, „Modele, artefakty, kolektywy. Praktyka badawcza w perspektywie współczesnych studiów nad nauką”, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2012
Anna Burzyńska, Michał Paweł Markowski, "Teorie literatury XX wieku. Podręcznik", Wydawnictwo Znak, Kraków 2006.