Literatura a kształtowanie się ukraińskiej tożsamości narodowej w XIX w. 3222-30LUTN3K-N

I. Wprowadzenie teoretyczne i metodologiczne
• Definicje tożsamości narodowej: Naród jako „wspólnota wyobrażona” (B. Anderson); etnos a nowoczesny naród polityczny.
• Literatura jako instytucja narodowotwórcza: Rola tekstu literackiego w warunkach braku własnej państwowości; pojęcie subalterna (podporządkowanego) i odzyskiwanie własnego głosu.
• Kontekst geopolityczny przełomu wieków: Przemiany w polityce i kulturze pod koniec XVIII i na początku XIX wieku po likwidacji autonomii Hetmanatu i zniszczeniu Siczy Zaporoskiej przez carat.
II. Przełom nowożytny: Nobilitacja języka i ludu (Koniec XVIII w. – lata 20. XIX w.)
• Początki literatury nowożytnej jako akt emancypacji językowej: Przewaga poezji i dramaturgii. Eneida Iwana Kotlarewskiego i jej głęboki charakter narodowy – literackie wskrzeszenie etosu kozackiego pod maską antyczną.
• Nurt trawestacyjno-burleskowy: Kodowanie tożsamości i omijanie cenzury poprzez „niskie” formy literackie (kotlarewszczyzna).
• Topografia kulturowa – rola Połtawy: Połtawa jako pierwsze centrum życia literackiego. Narodziny nowej dramaturgii i teatru na Ukrainie (Połtawa, Charków) – twórczość I. Kotlarewskiego i H. Kwitki-Osnowianenki (opera komiczna, komedia obyczajowa) jako portret psychologiczny społeczeństwa.
• Przezwyciężanie kompleksu prowincji w prozie: Pierwsze utwory prozatorskie H. Kwitki-Osnowianenki. Dominacja sentymentalizmu jako próba udowodnienia estetycznej równorzędności języka ukraińskiego w wyrażaniu „wyższych uczuć”.
• Kuźnia nowoczesnej inteligencji: Powstanie i znaczenie Uniwersytetu Charkowskiego (1805) dla instytucjonalnego rozwoju kultury i nauki ukraińskiej. Początki prasy i jej rola w budowaniu więzi społecznych.
• Ukraiński preromantyzm w kontekście europejskim: Twórczość P. Hułaka-Artemowskiego. Przeróbki ballad polskich i niemieckich, działalność translatorska (propagowanie twórczości A. Mickiewicza) jako otwieranie kultury na wzorce zachodnie.
III. Przełom romantyczny i „wynajdywanie tradycji” (Lata 20.–40. XIX w.)
• Od burleski do powagi: Ideowe próby odejścia od kotlarewszczyzny ku literaturze wysokiej. Narodziny ukraińskiego romantyzmu.
• Archiwizacja pamięci jako fundament tożsamości: Rozwój nowożytnej myśli społecznej i filozoficzno-religijnej. Mitotwórcza rola Historii Rusów i pierwszych prac historycznych.
• Folklor jako święty tekst narodu: Zainteresowania ludoznawcze; pionierskie zbiory pieśni ludowych M. Certelewa i M. Maksymowicza. Pojawienie się almanachów jako przestrzeni konsolidacji środowiska. Uwarunkowania społeczne przełomu romantycznego.
• Geografia ukraińskiego romantyzmu: Ewolucja, periodyzacja i specyfika regionalna ruchu:
◦ Szkoła charkowska (lata 20.–30.): (Ł. Borowykowski, M. Kostomarow, A. Metłynśkyj). Sentymentalno-mroczny charakter poezji, egzystencjalny lęk przed zanikiem narodu i idealizacja przeszłości. Tragedie historyczne M. Kostomarowa.
◦ Romantyzm w Galicji (lata 30.): Przebudzenie narodowe w kleszczach dominacji polskiej i austriackiej. Działalność „Ruskiej Trójcy” (M. Szaszkewycz, I. Wahyłewycz, J. Hołowaćkyj) na polu oświatowym, wydawniczym i naukowym. Almanach Rusałka Dnistrowaja (1837) jako manifest zerwania z językiem starocerkiewnym i narodziny nowożytnego piśmiennictwa w Galicji.
◦ Okres kijowski (lata 30.–50.): Przejście od romantyzmu kulturowego do tożsamości politycznej. Powstanie, niepodległościowy program i znaczenie Bractwa Cyryla i Metodego.
IV. Taras Szewczenko – Demiurg i kodyfikator narodu
• Szewczenko jako ikona i instytucja: Życie i twórczość czołowej postaci ukraińskiego uniwersum kulturowego; proces kształtowania się statusu wieszcza narodowego.
• Ewolucja poetycka a dojrzewanie idei narodowej: Droga od romantycznej ludowości do radykalnej poezji politycznej i historiozofii. Bogactwo form (liryka, satyra, pamflet, misterium historyczno-filozoficzne).
• Rozliczenie z historią i dekonstrukcja mitów imperialnych: Nurt historyczno-patriotyczny. Radykalizm antycarski i społeczny (antykolonialny wymiar poematów Sen i Kaukaz). Przeformułowanie ukraińskiej polityki pamięci – zmiana stosunku do postaci Bohdana Chmielnickiego (krytyka ugody perejasławskiej).
• Biblia a mesjanizm ukraiński: Motywy biblijne i religijne jako narzędzie opisu cierpienia narodu i zapowiedź jego zmartwychwstania. Ewolucja poglądów na rolę poety jako przewodnika wspólnoty.
• Europeizacja poprzez oryginalność: Rola Szewczenki w definitywnym stworzeniu samodzielnej literatury ukraińskiej o wymiarze europejskim.
• Genologia romantyczna w służbie tożsamości: Rozwój i przeobrażenie gatunkowe (ballada, dumka, poemat, tragedia historyczna, proza romantyczna) jako dowód dojrzałości systemu literackiego.
V. W obliczu carskich zakazów: Walka o przetrwanie i zwrot realistyczny (Druga połowa XIX w.)
• Tożsamość w warunkach opresji i traumy politycznej: Charakterystyka procesów społeczno-politycznych (reforma uwłaszczeniowa 1861 r.). Próba systemowego kulturocydu i lingwocydu: Cyrkularz Wałujewa (1863) i Ukaz Emski (1876) jako bariery dla rozwoju tożsamości; fenomen przeniesienia ruchu wydawniczego do Galicji („ukraiński Piemont”).
• Konsolidacja elit: Rola petersburskiego czasopisma „Osnowa” (lata 60.) jako ogólnonarodowej platformy dyskusyjnej i integracyjnej.
• Ewolucja estetyczna jako poszukiwanie prawdy społecznej: Specyfika ukraińskiego realizmu – droga od nurtu etnograficzno-romantycznego do krytycznego naturalizmu i zaangażowania społecznego.
VI. Iwan Franko i modernizacja tożsamości (Przełom XIX i XX w.)
• Przejście od mitu do pracy organicznej: Działalność Iwana Franki jako drugiej najważniejszej postaci w ukraińskim panteonie. Koncepcja „programowej służby narodowi” w miejsce romantycznego profetyzmu. Pisarz jako instytucja: poeta, prozaik, dramaturg, uczony i publicysta.
• Nowy etap poezji ukraińskiej: Różnorodność treściowo-formalna liryki Franki. Poemat Mojżesz jako filozoficzne i historiozoficzne studium wychodzenia narodu z mentalności kolonialnej.
• Socjalizm, naturalizm i emancypacja ludu: Proza tendencyjno-publicystyczna i nowatorskie ujęcie tematyki robotniczej (Borysław śmieje się). Emancypacja ekonomiczna chłopstwa i robotników jako warunek konieczny do zbudowania nowoczesnego narodu.
• W dialogu i konflikcie z sąsiadami: Wielopłaszczyznowe, skomplikowane relacje Franki z Polakami. Twórczość i publicystyka w języku polskim jako próba emancypacji ukraińskiej tożsamości w wielokulturowej Galicji i ostatecznego odcięcia pępowiny od polskiej dominacji kulturowej.

S. Kozak, Ukraińscy spiskowcy I mesjaniści. Bractwo Cyryla I Metodego,
Warszawa 1990.
W. Mokry, Literatura i myśl filozoficzno-religijna ukraińskiego romantyzmu,
Kraków 1996.
W. Mokry, “Ruska Trójca”. Karta z dziejów życia literackiegi Ukraińców w
Galicji w pierwszej połowie XIX w., Kraków 1997.
W. Iwaszkiw, Ukrainśka romantyczna drama 30-80 rokiv XIX st., Kyiv 1981.
O. Zabużko, Filosofija ukrainśkoji idei ta jewropejśkyj kontekst, Kyiv 1993.
P. P. Pyłypowycz, Literaturno krytyczni statti, Kyiv 1993.
S. Jefremov, Literaturno-krytyczni statti, Kyiv 1993.
T. Komaryneć, Idejno-estetyczni isnovy ukrainśkoho romantyzmu, Lviv
1983.
Beauvois D., Trójkąt ukraiński. Szlachta, carat i lud na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie (1793–1914), Lublin 2005.
John-Paul Himka, Galician Villagers and the Ukrainian National Movement in the Nineteenth Century, Edmonton 1988.
Hrycak J., Prorok we własnym kraju. Iwan Franko i jego wspólnota (1856–1886), Warszawa 2011.
Magocsi P. R., A History of Ukraine: The Land and Its Peoples, Toronto 2010.
Serczyk W., Historia Ukrainy, Wrocław 2001.