Metropolia na peryferiach architektura i urbanistyka w Warszawie około 1900 r. 3105-LMNP-WE
1) Metropolia na peryferiach. Ogólne wprowadzenie
historyczne do problematyki badawczej rozwoju miast
w realiach zaboru rosyjskiego w latach transformacji
i unifikacji „polskich guberni” z imperium (1866-1914).
Główne zagadnienia prawne, administracyjne, polityczne,
ekonomiczne, kulturowe i społeczne, kluczowe do badania
specyfiki przekształceń urbanistycznych oraz architektury
miast zaboru rosyjskiego w tym okresie.
2) Rozwój demograficzny, gospodarczy i przestrzenny
Warszawy przełomu XIX-XX wieku. Zarys głównych
problemów rozwoju urbanistycznego miasta: dynamika
wzrostu, czynniki rozwoju przestrzennego, ruch
budowlany, przekształcenia urbanistyczne i wykształcenie
się metropolii przemysłowej. Główne typy zabudowy
i zagospodarowania przestrzeni, czynniki
zmieniające/modelujące tkankę miejską i charakter
urbanizacji w Warszawie. Topografia miasta na przełomie
wieków, podziały etniczne, klasowe, narodowe.
3) Papierowa metropolia? Inwestycje komunalne
i państwowe w Warszawie. Zadania planowej gospodarki
miejskiej i budowa systemu zarządzania przestrzenią.
Plany urbanistyczne. Inwestycje miejskie w budynki
3
publiczne, infrastrukturę, założenia ogrodowe. Deficyt
infrastruktury i architektury publicznej – i z drugiej strony,
imperialne spojrzenie na Warszawę.
4) Pejzaże kapitalizmu: architektura kamienic
czynszowych. Nowe typy funkcjonalne i przestrzenne.
Zmiana skali. Prywatni deweloperzy a krajobraz
architektury wielkomiejskiej. Kamienice czynszowe od
frontu i od podwórza, przedmieścia, dzielnice burżuazji i
władzy. Wartość ziemi a przemiany architektury ulic
warszawskich do 1914 roku.
5) Architektura publiczna dla wybranych? Sytuacja
w zakresie inwestycji użyteczności publicznej: budynki
administracyjne, rządowe, wielość przestrzeni publicznych
i obsługujących je typologii architektonicznych.
Architektura komercyjna. Deficyt wielkomiejskości
a sytuacja polityczna Warszawy.
6) Trzecie miasto Imperium? Gwałtowne przemiany
architektury i miasta w początkach XX wieku. Świadomość
wielkomiejskości: od dumy z miasta po jego krytykę. Nowe
przestrzenie komercji, konsumpcji i doświadczania
nowoczesności, nowe technologie. Rewolucja 1905
i kryzys miasta burżuazyjnego. Fantazmatyczne projekty
i realna krytyka. Topos „miasta-potwora”.
7) Przed wielkim jutrem? Przemiany architektury
i urbanistyki Warszawy przed I wojną światową. „Złe-
miasto”, miasto-zagrożeń, miasto „straconych szans”?
Wielkomiejskie perspektywy. Warszawski zespół miejski.
Likwidacja pasma fortecznego – droga do Wielkiej
Warszawy. Projekty Warszawy-metropolis przyszłości
w kontekście politycznym i ich architektoniczny wymiar.
Podsumowanie.
Rodzaj przedmiotu
Koordynatorzy przedmiotu
Efekty kształcenia
Wiedza
Studentka/Student zna w stopniu pogłębionym
terminologię, teorię i metodologię z zakresu historii
sztuki oraz jej powiązania z innymi naukami
historycznymi, w specjalizacji historii architektury i
miast XIX-XX wieku;
wymienia i charakteryzuje kluczowe fakty, obiekty i
zjawiska z zakresu historii architektury i urbanistyki
Warszawy przełomu XIX-XX wieku; opisuje
przebieg dynamicznego rozwoju Warszawy jako
miasta przemysłowego, wskazując na realia
prawne, polityczne i społeczne znaczące dla
urbanistyki i architektury; wymienia wybrane
realizacje architektoniczno-urbanistyczne w
Warszawie około 1900 roku, opisuje realia ich
powstania i funkcjonowania
Umiejętności
Student/Studentka potrafi: wyszukiwać,
analizować, oceniać, selekcjonować i integrować
informacje z zakresu historii sztuki, w specjalności
historii architektury i historii urbanistyki XIX i
początku XX wieku na ziemiach polskich;
przeprowadzić krytyczną analizę i interpretację
różnych rodzajów dzieł architektury – na
przykładzie architektury Warszawy „długiego wieku
XIX”, stosując oryginalne podejścia,uwzględniające
nowe osiągnięcia historii sztuki, w celu określenia
ich znaczeń, oddziaływania społecznego
oraz miejsca w procesie historyczno-kulturowym
stosować umiejętność formułowania opinii
krytycznych o wytworach kultury na podstawie
wiedzy naukowej – przewartościowując dawniejszą
wiedzę o architekturze i przemianach
przestrzennych Warszawy XIX-XX wieku; zajmuje
własne stanowisko w zakresie różnych metod
badań nad architekturą dziewiętnastego wieku w
Europie, uzasadnia je i broni w dyskusji;
Kompetencje społeczne
Studentka/student jest gotów do: krytycznej oceny
posiadanej wiedzy i odbieranych treści, uznawania
znaczenia wiedzy w rozwiązywaniu problemów
poznawczych i praktycznych, w odniesieniu do
studiów nad architekturą miejską i zespołami
urbanistycznymi XIX-XX wieku.
Kryteria oceniania
Egzamin końcowy (pisemny)
Literatura
Literatura ogólna do wyboru
Źródła:
S. Dziewulski, H. Radziszewski, Warszawa, t. 2,
Gospodarstwo miejskie, Warszawa 1915
Z. Gloger (red.), Królestwo Polskie, Warszawa 1905
W. Koleżak, Powiśle Warszawy, Warszawa 1901
A. Lauterbach, Potrzeby estetyczne Warszawy, Warszawa
1915
J. Polak, Wykład Hygjeny miast z uwzględnieniem stanu
zdrowotnego i potrzeb miast polskich, Warszawa 1908
E. Strasburger, Gospodarka naszych wielkich miast :
Warszawa, Łódź, Kraków, Lwów, Poznań : na podstawie
budżetu na rok 1911, w porównaniu z latami
poprzedniemi, Kraków 1913
A. Suligowski, Warszawa i jej gospodarstwo miejskie,
4
Warszawa 1903
Z. Wasilewski, Warszawa współczesna w dwunastu
obrazkach, Lwów 1903
W trakcie zajęć będziemy również korzystać z
wybranych roczników dawnej prasy:
„Inżynierji i Budownictwa”, „Przeglądu Technicznego”,
„Architekta”;„Tygodnika Ilustrowanego”, „Świata”, „Kraju”
Opracowania (wybór):
A. Chwalba, Historia Polski 1795-1918, wyd. Kraków 2005
A. Chwalba, Historia powszechna: wiek XIX, Warszawa
2008
S. Herbst, Ulica Marszałkowska, wyd. Warszawa 1998
W. Kalinowski, Badania nad historią budowy miast
polskich w trzydziestoleciu, KAIU, t20, R 1975, z. 2, s 101-
127
S. Kieniewicz, Warszawa 1795-1918, Warszawa 1976
L. Królikowski, M. Ostrowski, Rozwój przestrzenny
Warszawy, Warszawa 2009
J. S. Majewski, Warszawa nieodbudowana. Metropolia
Belle Epoque, Warszawa 2004
A. Łupienko, Kamienice czynszowe Warszawy 1864-1914,
Warszawa 2015
M. Nietyksza, Rozwój miast i aglomeracji miejsko-
przemysłowych w Królestwie Polskim 1865-1914,
Warszawa 1986
I. Pietrzak Pawłowska (red.), Wielkomiejski rozwój
Warszawy do 1918 r., Warszawa 1970
J. Roguska, Wpływ przepisów na kształtowanie zabudowy
Warszawy w 2 połowie XIX i na początku XX wieku,
„Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1980, z. 3-4, s. 275-
299
M. Rolf, Imperiale Herrschaft im Weichselland: Das
Königreich Polen und das russische Imperium (1864-
1915), Oldenburg 2015
K. Śmiechowski, Kwestie miejskie. Dyskusja o problemach
I przyszłości miast w Królestwie Polskim 1905-1915, Łódź
2023
E. Szwankowski, Warszawa. Rozwój urbanistyczny i
architektoniczny, Warszawa 1952
T. R. Weeks, Nation and State in Late Imperial Russia.
Nationalism and Russification on the Western Frontier
1863-1914, Northern Illionois Press 1996
J. Zieliński, Atlas ulic i placów Warszawy, t. 1-11.
Portale: www.warszawa1939.pl ; www.polona.pl ;
www.fotopolska.eu
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: