Historia średniowieczna Polski - ćwiczenia 3104-LZHSRPL
Kultura religijna i polityczna Polski piastowskiej
Tematem zajęć będzie kultura religijna Polski piastowskiej i jej związki z kulturą polityczną i ideologią władzy.
Założenia wstępne: Znajomość łaciny na poziomie oczekiwanym od studentów historii II roku studiów licencjackich. W wypadkach, gdy tłumaczenia źródeł są dostępne, będą one stanowić podstawę lektury, z możliwością odwołania się – w razie potrzeby – do tekstu łacińskiego. W wypadkach, gdy przekładów brak, będziemy wspólnie tłumaczyć teksty. Te zajęcia to nie lektorat, ale oczekuję, że uczestnicy przygotują się do tłumaczeń, sprawdzą słówka itd. (indywidualnie lub grupowo – wg uznania). Oczekuje się także znajomości co najmniej jednego języka nowożytnego.
W wypadku lektury tekstów źródłowych oczekuję od uczestników zajęć podstawowej wiedzy na temat źródła i jego autora. Pomocą służyć tu może literatura przedmiotu, w tym wstęp do wydania źródła.
Sakralnej legitymizacja władzy w Gesta tzw. Galla Anonima
Źródła:
- Gall Anonim, Kronika polska, tłum. R. Grodecki, liczne wydania, ks. I, 30-31 oraz „skrót” [początek Kroniki]; ks. II, 18-20; ks. III, 1.
- Gall Anonim, Kronika polska, ks. III, 2-15.
- Gall Anonim, Kronika polska, ks. III, rozdz. 25.
- Gall Anonim, Kronika polska, ks. I, rozdz. 1-3.
Opracowania:
- R. Michałowski, Restauratio Poloniae w ideologii dynastycznej Galla Anonima, „Przegląd Historyczny”, 76 (1985), z. 3, s. 458-480 (całość).
- Z. Dalewski, Vivat Princeps in Eternum. Sacrality of Ducal Power in Poland in the Earlier Middle Ages, w: Monotheistic Kingship. The Medieval Variants, red. A. Al.-Azmeh, J.M.Bak, Budapest 2004, s. 215-230 (całość).
- Z. Dalewski, Rytuał i polityka. Opowieść Galla Anonima o konflikcie Bolesława Krzywoustego ze Zbigniewem, Warszawa 2005, s. 102-159.
- J. Banaszkiewicz, Podanie o Piaście i Popielu. Studium porównawcze nad wczesnośredniowiecznymi tradycjami dynastycznymi, Warszawa 1986 (2. wyd.: Warszawa 2010), rozdziały: Tradycje dynastyczne jako świadectwa potwierdzające uprzywilejowanie władcy przez siły natury (w wyd. 1986: s. 25-39) oraz Fabuła podania o Piaście: analogie, motyw boga-gościa, postrzyżyny (w wyd. 1986: s. 125-155).
Chrześcijański władca i jego powinności
Źródła:
- Kronika Thietmara, tłum. M.Z. Jedlicki, Poznań 1953 (wyłącznie wydanie z równoległym tekstem łacińskim!), ks. VIII, rozdz. 2 oraz ks. VI, 92.
- Epistola Mathildis Suevae oraz miniatura, w: Kodeks Matyldy Księga obrzędów z kartami dedykacyjny, wyd. B. Kürbis i in., Monumenta Sacra Polonorum, t. 1, Kraków 2000, s. 139-145.
Opracowania:
- R. Michałowski, Post dziewięciotygodniowy w Polsce Chrobrego : studium z dziejów polityki religijnej pierwszych Piastów, „Kwartalnik Historyczny” 109 (2002), nr 1, s. 5-40 (całość).
- R. Michałowski, Chrystianizacja monarchii piastowskiej w X-XI wieku, w: Animarum cultura. Studia nad kulturą religijną na ziemiach polskich w średniowieczu, t. 1, Struktury kościelno-polityczne, red. Halina Manikowska, Wojciech Brojer, Warszawa 2008, s. 11-49 (całość).
- A. Pleszczyński, Niemcy wobec pierwszej monarchii piastowskiej (963-1034). Narodziny stereotypu. Postrzeganie i cywilizacyjna klasyfikacja władców Polski i ich kraju, Lublin 2008, s. 253-282.
Zadania misjonarza, zadania władcy, zadania świętego
Źródła:
- Brunon z Kwerfurtu, List do króla Henryka II, tłum. K. Abgarowicz, w: Piśmiennictwo czasów Bolesława Chrobrego, Warszawa 1966, s. 249-261 (całość).
Opracowania:
- Jadwiga Karwasińska, Wstęp [do wydania Listu Brunona do króla Henryka ], w: Monumenta Poloniae Historica (=MPH; Pomniki dziejowe Polski) , seria II, t. 4, cz. 3, Warszawa 1973, s. 87-92.
- hasło „paliusz” w Encyklopedia Katolicka, t. 14, Lublin 2010 oraz Wikipedia.pl
Święty w dziejach państwa
Źródła:
- Gall Anonim, Kronika polska, II, 5-6.
- Gall Anonim, Kronika polska, I, 19; III, 23;
- Tempore illo, tłum. J. Pleziowa, w: Średniowieczne żywoty i cuda patronów Polski, Warszawa 1987, rozdz. 10-11 (s. 60-63) + wstęp (s. 41-46) lub w: W kręgu żywotów świętego Wojciecha, red. J.A. Spież OP, Kraków 1997, rozdz. 10-11 (s. 189-191) + wstęp (s. 175-177).
- denar, brakteat i bulla Bolesława Krzywoustego: ilustracje w art. Kiersnowskiego i Suchodolskiego (vide: opracowania) oraz w: Przemysław Wiszewski, Domus Bolezlai. W poszukiwaniu tradycji dynastycznej Piastów (do około 1138 roku), Wrocław 2008, il. 14-20 ( wkładka po s. 368).
- Wincenty z Kielczy, Żywot mniejszy i żywot większy św. Stanisława, tłum. J. Pleziowa, „Analecta Cracoviensia”, 11 (1979), wstęp (s. 143-146) + Żywot większy, część II, rozdz. 17-27, cześć III, rozdz. 1-4 (s. 180-187) (dostępne w: www.mgh-bibliothek.de/dokumente/a/a138142.pdf) lub w: Średniowieczne żywoty i cuda patronów Polski, Warszawa 1987, wstęp (s. 235-246) + Żywot większy, część II, rozdz. 17-27, cześć III, rozdz. 1-4 (s. 275-287).
Opracowania:
- Gerard Labuda, Święty Wojciech. Biskup – męczennik, patron Polski, Czech i Węgier, Wrocław 2000, s. 258-274.
- M.R. Pauk, Święci patroni a średniowieczne wspólnoty polityczne w Europie Środkowej, w: w: Sacrum. Obraz i funkcja w społeczeństwie średniowiecznym, red. A. Pieniądz-Skrzypczak, J. Pysiak, Warszawa 2005, s. 237-260 (całość).
- Ryszard Kiersnowski, O brakteatach z czasów Bolesława Krzywoustego i roli kultu św. Wojciecha w Polsce (wraz z posłowiem pióra Gerarda Labudy), w: Święty Wojciech w polskiej tradycji historiograficznej, red. Gerard Labuda, Warszawa 1997, s. 312-336 (całość).
- Stanisław Suchodolski, Kult św. Wacława i św. Wojciecha przez pryzmat polskich monet z wczesnego średniowiecza, w: Kościół, kultura, społeczeństwo. Studia z dziejów średniowiecza i czasów nowożytnych, red. Stanisław Bylina i in., Warszawa 2000, s. 87-102 (całość).
- Stanisław Suchodolski, Nowa bulla Bolesława Krzywoustego i problem ołowianych pieczęci w Polsce wczesnośredniowiecznej, „Przegląd Historyczny”, 100 (2009), s. 207-236 (całość).
- M. Plezia, Dookoła sprawy świętego Stanisława. Studium źródłoznawcze, Kraków 2003, s. 137-150.
- G. Labuda, Św. Stanisław, biskup krakowski, patron Polski, Poznań 2000, s. 129-162.
Pobożność „zwykłych ludzi”
Źródła:
- Płockie zapiski o cudach. Wydanie patrz: D. Brzeziński, B, Leszkiewicz, Zapiski liturgiczne w kodeksie Biblii Płockiej z XII wieku. Studium źródłoznawcze i edycja testu, Płock 2005, s. 35-37 lub Zofia Kozłowska-Budkowa, Płockie zapiski o cudach z r. 1148, „Kwartalnik Historyczny”, 44 (1930), s. 342
- Cuda św. Stanisława, wyd. tłum. J. Pleziowa, „Analecta Cracoviensia”, 11 (1979), s. 68 – 141 (wybrane fragmenty) + wstęp (s. 47-67) (dostępne w: www.mgh-bibliothek.de//dokumente/a/a138141.pdf) lub ewentualnie w: Średniowieczne żywoty i cuda patronów Polski, Warszawa 1987, s. 169 – 233 (wybrane fragmenty) + wstęp (s. 151-156).
Opracowania:
- Czesław Deptuła, Krąg kościelny Płocki w XII w., „Roczniki Humanistyczne”, 8 (1959), z. 2, s. 42-64.
- Zofia Kozłowska-Budkowa, Płockie zapiski o cudach z r. 1148, „Kwartalnik Historyczny”, 44 (1930), s. 341-348.
- Krzysztof Skwierczyński, Początki kultu NMP w Polsce w świetle płockich zapisek o cudach z 1148 r., s. 213-240.
- Aleksandra Witkowska OSU, Trzynastowieczne miracula św. Stanisława biskupa krakowskiego, w: eadem, Sancti, miracula, peregrinationes. Wybór tekstów z lat 1974-2008, Lublin 2009, s. 212-225.
Uwaga: Trudno jest przewidzieć, ile czasu zajmie analiza poszczególnych źródeł, może więc zdarzyć się, że z niektóre z nich będą pominięte; zdecydowanie bardziej zależy nam na dokładnej analizie niż wykorzystaniu wszystkich, zaproponowanych w sylabusie źródeł.
Rodzaj przedmiotu
Efekty kształcenia
Metody dydaktyczne:
Analiza źródeł pisanych, ikonograficznych i numizmatycznych; krytyczna analiza literatury przedmiotu; dyskusja pod kierunkiem prowadzącego zajęcia.
Kryteria oceniania
Ocena końcowa opiera się na ocenie przez prowadzącego aktywności studenta podczas zajęć. Uczestnik powinien wnosić swój wkład do prowadzonych na zajęciach analiz tekstów i dyskusji, wykazując się zrozumieniem i umiejętnością interpretacji zadanych źródeł (w tym umieć wyjaśnić występujące w źródłach realia, identyfikować pojawiające się w nich osoby, miejsca czy zdarzenia historyczne). Nadto oczekiwana jest znajomość zadanej na zajęcia literatury przedmiotu i umiejętność użycia tej wiedzy w dyskusji.
Nie przewiduje się kolokwium końcowego, ale w wyjątkowych, indywidualnych przypadkach prowadzący zastrzega sobie prawo do przeprowadzenia kolokwium ustnego z całości materiału (dotyczy to szczególnie sytuacji, w której ma on wątpliwości, czy dany student zasługuje na zaliczenie).
Warunkiem niezbędnym do zaliczenia kursu jest obecność na zajęciach. Dopuszczam opuszczenie 4 zajęć (2 zjazdy). W razie opuszczenia 4 zajęć, dwa zaliczyć trzeba podczas indywidualnego kolokwium (termin do ustalenia z prowadzącym) lub na podstawie eseju na temat zadany przez prowadzącego.
Literatura
Słowniki łacińskie:
- A. Jougan, Słownik kościelny łacińsko-polski (liczne wydania).
- J. Sondel, Słownik łacińsko-polski dla prawników i historyków, Kraków 2006.
Odradzam korzystanie ze słownika łaciny klasycznej Kumanieckiego – przy tłumaczeniu tekstów średniowiecznych może prowadzić na manowce.
Dodatkowo polecam słownik łacińsko-angielski http://www.archives.nd.edu/words.html - jest on przydatny wówczas, gdy mamy kłopot z ustaleniem formy podstawowej danego wyrazu łacińskiego (który w słowniku tym można wpisać w dowolnej formie).
Podręczniki, z których można uzupełnić swoją wiedzę i sprawdzić podstawowe fakty (decyzję o zakresie ich wykorzystania pozostawiam uczestnikom kursu):
Stanisław Szczur, Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2002; Wielka historia Polski, t. 2: Jerzy Wyrozumski, Dzieje Polski piastowskiej (VIII w.-1370), Kraków 1999; Roman Grodecki, Stanisław Zachorowski, Jan Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej, 2 t., Kraków 1995 (lub inne wydanie); Kościół w Polsce, t. 1: Średniowiecze, Kraków 1966.
Obowiązuje lektura literatury wskazanej dla poszczególnych zajęć.
W razie potrzeby niektóre z tekstów zadanych na zajęcia będą dostępne na profilu prowadzącego na stronie IH http://www.ihuw.pl/instytut/o-instytucie/pracownicy/dr-grzegorz-pac w dziale: "Lista katalogów". Hasło dostępu: historiapolski lub w depozycie nr 61/1 w lektorium.
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: