Nacjonalizm w Europie Środkowej 3102-MNES-OG

W trakcie wykładu zapoznamy się z głównymi współczesnymi koncepcjami dotyczącymi zjawiska nacjonalizmu oraz konkretnymi przypadkami jego pojawiania się w życiu społecznym i politycznym społeczeństw Europy Środkowej, w tym Polski. Znajomość problematyki od strony teoretycznej ilustrowana będzie konkretnymi przypadkami. Prześledzenie rozwoju historycznego idei narodowych pozwoli na kontekstualizację, a następnie ‘dekonstrukcję’ tworzenia ‘Innych’ w trakcie rodzenia się świadomości etnicznej. Niektóre cechy – językowe, narodowe, religijne – przedstawione zostaną jako składowe używane i nadużywane w procesie budowania tożsamości. Dziś uważa się dość powszechnie, że narody to ‘wspólnoty wyobrażone’, które zostały poniekąd ‘wymyślone’ w procesie historycznym (oczywiście i ta opinia jest podważana). W tym świetle Europa Środkowa jawi się jako region, w którym w 19 wieku miało miejsce tzw. przebudzenie narodowe, czego konsekwencją było utworzenie państw narodowych, natomiast w Europie Zachodniej proces ten przebiegać miał odwrotnie – najpierw pojawiły się państwa, które ukształtowały wspólnoty narodowe. Jakkolwiek wykreowany, nacjonalizm stał się siłą mobilizującą i motywującą zbiorowości ludzkie do działań uznawanych za powinność patriotyczną, jednak efekty których były nieraz opłakane: konflikty zbrojne, rzezie całych zbiorowości, czystki etniczne. Powstanie idei i państw narodowych wiąże się chociażby nieodzownie z istnieniem mniejszości etnicznych. W kolejnych zajęciach omówione zostaną więc nie tylko kwestie teoretyczne, ale także historia i problemy różnych kategorii mniejszości występujących w regionie, czystki etniczne jakie miały miejsce w bliższej i dalszej przeszłości, zjawiska ‘konstytucyjnego nacjonalizmu’ w krajach bałkańskich czy ‘demokracji etnicznej’ w krajach bałtyckich. Porównawcza i antropologiczna perspektywa winna ujawnić historycznie zrelatywizowany obraz zjawiska tożsamości etnicznej, które istnieje nie tylko wokół nas, ale i w nas.

Rodzaj przedmiotu

ogólnouniwersyteckie

Efekty kształcenia

Po wysłuchaniu wykładu student zdobędzie umiejętność krytycznego spojrzenia na problemy kształtowania się tożsamości, w szczególności etnicznej i narodowej. Zapozna się z rodzajami dyskursów i praktyk prowadzących do kreowania „Innego”, ze społecznymi mechanizmami inkluzji i ekskluzji. Obszerna wiedza z zakresu najnowszej historii etnicznej przedstawiona w perspektywie antropologicznej pozwoli na nową i odmienną interpretację zjawisk dziejących się w Polsce i regionie. Ujawnienie reifikującej (esencjalizującej ) roli ideologii narodowych i funkcji państwa narodowego uzmysłowi arbitralność i selektywność nacjonalizmu, a tym samym rozwinie zdolność analitycznego, przynajmniej częściowo wyzwolonego z emocji myślenia o rzeczywistości społecznej w tym przypadku definiowanej w myśl kryterium etnicznego.

Kryteria oceniania

Ocena efektów uczenia się przez studenta odbywać się będzie na bieżąco. Na początku wykładu, w krótkim podsumowaniu dotychczasowych ustaleń, studenci pytani będą o ich rekapitulację i znaczenie. Na koniec przewidziana jest wspólna dyskusja / przewidziany jest egzamin/test pisemny

Literatura

Ernest Gellner, Narody i nacjonalizm, Warszawa: PIW 1991.

Benedict Anderson, Wspólnoty wyobrażone, Kraków: Znak 1997.

Fredrik Barth, ‘Grupy i granice etniczne: społeczna organizacja różnic kulturowych’, w: M. Kempny i E. Nowicka (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej – kontynuacje, ss. 348-377, Warszawa: Wydawinctwo Naukowe PWN 2004.

Andrew Bell-Fialkoff, Ethnic Cleansing, New York: St. Martin’s Press 1996, r. 3. (ss. 59-115).

Hanna Bojar, Mniejszości społeczne w państwie i społeczeństwie III Rzeczypospolitej Polskiej, Wrocław: FNP 2000.

Roger Brubaker, Nacjonalizm inaczej, Warszawa-Kraków: PWN 1998.

Andrzej Walicki, Idea narodu w polskiej myśli oświeceniowej, Warszawa: IFiS PAN 2000.

Edward Shils, Naród, narodowość i nacjonalizm a społeczeństwo obywatelskie, „Sprawy Narodowościowe – Seria nowa” 5(1), 1996: 9-30.

Anthony Smith, Nacjonalizm, Warszawa: Sic! 2007

Anthony Smith, Etniczne źródła narodów, Kraków: WUJ 2009

Więcej informacji

Więcej informacji o poziomie przedmiotu, roku studiów (i/lub semestrze) w którym się odbywa, o rodzaju i liczbie godzin zajęć - szukaj w planach studiów odpowiednich programów. Ten przedmiot jest związany z programami: