Archeologia okresu protohistorycznego II 3101-DB203B/II
Zajęcia prezentują problematykę archeologii okresu protohistorycznego w Europie barbarzyńskiej. Ich zakres chronologiczny obejmuje okres lateński, przedrzymski, wpływów rzymskich i wędrówek ludów (V w. przed Chr. - VII w. po Chr.). Każdy z okresów prezentowany jest na podstawie zachowanych źródeł pisanych, ikonografii oraz przede wszystkim źródeł archeologicznych. Na wykładach omawiana jest charakteryzowane są jednostki kulturowe, ich przekształcenia i inne procesy kulturowe zachodzące na omawianym obszarze. Na ćwiczeniach prezentowany jest "warsztat" archeologa okresu protohistorycznego, tj. przede wszystkim szczegółowe zagadnienia z zakresu chronologii oraz klasyfikacje poszczególnych kategorii zabytków.
Szczegółowa tematyka zajęć:
1. Okres lateński i kultura Celtów:
- źródła historyczne, ikonograficzne, archeologiczne (kultura halsztacka, LT A, LT B, LT C, LT D); oppida
- stanowiska o charakterze sakralnym (La Tene, Gournay-sur-Aronde, Ribemont sur Ancre, Viereckschanze, studnie, święte gaje)
- rekonstrukcja wyglądu Celtów
- osadnictwo celtyckie w Polsce.
2. Okres przedrzymski:
- wczesne oddziaływania "okazjonalne" (kultura pomorska, kultura kurhanów zachodniobałtyjskich - Rembielin)
- centrum kulturowe na Jutlandii - wotywne depozyty bagienne Hjortspring, Krogsbolle i inne, znaleziska z bagien: wóz Dejbjerg, kotły etc.); problem Cymbrów
- problematyka ciał bagiennych
- Skandynawia (Bornholm, Gotlandia, Olandia, Szwecja kontynentalna)
- proces latenizacji (definicja, przejawy w kulturze materialnej i duchowej)
- importy celtyckie,
- kultury: przeworska, oksywska, zarubiniecka, jastorfska i migracje młodszego okresu przedrzymskiego (kultura Poieneşti-Lukaševka, tzw. grupa czerniczyńska - materiały ceramiczne typu Werbkowice).
3. Okres wczesnorzymski:
- źródła historyczne (rys hist.; źródła pisane dla obszarów Barbaricum - wprowadzenie), ikonograficzne
- oddziaływania rzymskie w okresie wczesnorzymskim; rola państwa Marboda (krąg markomańsko-kwadzki)
- kultury: przeworska, wielbarska w fazie lubowidzkiej, krąg nadłabski, Germanie reńsko-wezerscy, kult. sarmacka (Jazygowie; Roksolanie; państwo Farzoesa), Dakowie (kult. lipicka, kult. Militari-Chilia), grupa lubuska, grupa gustowska, krąg zachodniobałtyjski (kultura bogaczewska oraz Dollkeim-Kovrovo),
- groby okazałe horyzontu lubieszewskiego
- stanowiska bagienne.
4. Młodszy i późny okres wpływów rzymskich:
- rys historyczny, źródła ikonograficzne
- krąg gocki: kult.: wielbarska w fazie cecelskiej, czerniachowska - Sintana de Mureş, grupa masłomęcka
- kult.: przeworska, luboszycka, grupa dębczyńska, krąg nadłabski, krąg zachodniobałtyjski (kult. Dollkeim-Kovrovo, bogaczewska, sudowska i strefa kurhanowa)
- stanowiska bagienne z terenu Skandynawii (Illerup, Ejsbol, Nydam, Thorsberg, Vimose; możliwości rekonstrukcji uzbrojenia, struktury społecznej, sytuacji politycznej; zmiany w rytuale)
- centra kulturowe w Skandynawii: Zelandia i Fionia (stanowiska bagienne, "ports of trade", domy na łodzie, zapory w fiordach)
- groby książęce horyzontu Hassleben-Leuna-Zakrzów-Stráže
5. Wczesny okres wędrówek ludów:
- rys historyczny
- stopniowy zanik osadnictwa w Europie środkowej
- horyzont postczerniachowski
- grupa Niemberg
- kult. przeworska (skomplikowana sytuacja kulturowa w okresie późnorzymskim i wczesnym okresie wędrówek ludów: Żerniki Wielkie, Oszczywilk, Korzeń, cmentarzyska typu dobrodzieńskiego, obiekty rowkowe, Góra Birów; Jakuszowice, Jędrzychowice, Przemęczany - wpływy huńskie, Igołomia, Świlcza)
- Hunowie
- Skandynawia - stanowiska bagienne; wyznaczniki chronologiczne
- "bogate groby" i horyzont skarbów (horyzont Sösdala-Untersiebenbrunn, Apahida, Pietroasa, Simleul Silvaniei)
6. Późny okres wędrówek ludów:
- rys historyczny
- krąg merowiński (cmentarzyska rzędowe): kultura Franków, Turyngów, Alamanów, Bajuwarów
- Gepidzi
- Longobardowie
- anglosaska Brytania
- krąg zachodniobałtyjski (zanik kultury bogaczewskiej, strefa kurhanowa - zmiany, kult. Dollkeim-Kovrovo; grupa olsztyńska, grupa elbląska)
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Założenia (opisowo)
Efekty kształcenia
Opanowanie wiedzy na temat zjawisk i procesów kulturowych w barbarzyńskiej Europie okresu protohistorycznego.
Student ma podstawową wiedzę o miejscu i znaczeniu archeologii w systemie nauk oraz o jej specyfice przedmiotowej i metodologicznej;
zna podstawowe pojęcia i terminologię stosowaną w archeologii;
ma podstawową wiedzę w zakresie analizy, opisu i interpretacji źródeł archeologicznych z okresu protohistorycznego; ma szczegółową wiedzę o społecznościach starożytnych, obejmującą terminologię, teorie i metodologię z zakresu archeologii; ma podstawową wiedzę o głównych kierunkach rozwoju i najważniejszych nowych osiągnięciach w zakresie archeologii, zna i rozumie podstawowe metody analizy i interpretacji różnych wytworów kultury właściwych dla wybranych tradycji, teorii i szkół badawczych w zakresie archeologii; ma podstawowe wiadomości o rozwoju człowieka oraz jego głównych strategiach adaptacji do różnych warunków środowiskowych; potrafi posługiwać się podstawowymi pojęciami badawczymi i ujęciami teoretycznymi właściwymi dla archeologii; wykrywa proste zależności między artefaktami, a dawnymi procesami kulturowymi i społecznymi
rozumie problematykę etyczną związaną z rzetelnością i uczciwością naukową oraz z odpowiedzialnością za trafność podejmowanych decyzji w trakcie pozyskiwania źródeł archeologicznych, w zgodzie z obowiązującym prawem państwa, na terenie którego prowadzone są badania; rozumie problemy związane z interpretacją źródeł archeologicznych i historycznych, jest świadomy wieloaspektowości interpretacji.
Kryteria oceniania
Egzamin obejmujący zagadnienia poruszane na zajęciach:
-pisemny (1 termin)
-ustny (2 termin).
Ocena bardzo dobra: uzyskanie 91-100% punktów
Ocena dobra plus: uzyskanie 81-90% punktów
Ocena dobra: uzyskanie 71-80% punktów
Ocena dostateczna plus: uzyskanie 61-70% punktów
Ocena dostateczna: uzyskanie 51-60% punktów
Ocena niedostateczna: uzyskanie 0-50% punktów
Literatura
Andrzejowski, J., Kokowski, A., Leiber, Ch. (red.), Wandalowie. Strażnicy bursztynowego szlaku, Lublin-Warszawa 2004.
Bitner-Wróblewska, A., From Samland to Rogaland. East-West connections in the Baltic basin during the Early Migration Period, Warszawa 2001.
Bitner-Wróblewska A. (red.)., 20 lat kultury bogaczewskiej, Warszawa 2007.
Comhlan. Studia z archeologii okresu przedrzymskiego i rzymskiego w Europie Środkowej dedykowane Teresie Dąbrowskiej w 65. rocznicę urodzin, red. J. Andrzejowski, Warszawa 1999.
Cunliffe, B., Starożytni Celtowie, Warszawa 2003.
Dąbrowska, T., Wczesne fazy kultury przeworskiej. Chronologia-zasięg-powiązania, Warszawa 1988.
Dobrzańska, H., Sarmaci na ziemiach Polski - mit czy rzeczywistość?, Archeologia Polski, t. XLIV, 1999, z. 1-2, s. 75-91.
Domański, G., Kultura luboszycka między Łabą a Odrą w II-IV wieku, Wrocław 1979.
Egarejčanka, A., A., Zarubineckaja kul'tura, [w:] Archealogija Belarusi, t. II: Žaleznyj vek i rannjae sjarednjavečča, Minsk 1999, s. 232-289.
Eggers, H. J., Zur absoluten Chronologie aus der römischen Kaiserzeit im freien Germanien, Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz, t. 2, 1955, 196-244.
Godłowski, K., The Chronology of the Late Roman and Early Migration Periods in Central Europe, Kraków 1970.
Godłowski, K., Chronologia okresu późnorzymskiego i wczesnego okresu wędrówek ludów w Polsce północno-wschodniej, Rocznik Białostocki, t. XII, 1974, s. 9-109.
Godłowski, K., Okres lateński w Europie, Kraków 1977.
Godłowski, K., Okres wędrówek ludów na Pomorzu, Pomorania Antiqua, t. X, 1981, 65-129.
Godłowski, K., Przemiany kulturowe i osadnicze w południowej i środkowej Polsce w młodszym okresie przedrzymskim i w okresie rzymskim, Wrocław 1985.
Godłowski, K., Zmiany w uzbrojeniu ludności kultury przeworskiej w okresie wpływów rzymskich, [w:] Arma et Ollae. Studia dedykowane Profesorowi Andrzejowi Nadolskiemu w 70 rocznicę urodzin i 45 rocznicę pracy naukowej. Sesja naukowa, Łódź, 7-8 maja 1992 r., Łodź 1992, s. 71-88.
Godłowski, K., Die Chronologie der germanischen Waffengräber in der jüngeren und späten Kaiserzeit, [w:] Beiträge zu römischer und barbarischer Bewaffnung in den ersten vier nachchrristlichen Jahrhunderten. Marburger Kolloquium 1994, Marburg/Lublin 1994, s. 169-178.
Godłowski, K., Pierwotne siedziby Słowian, Kraków 2000.
Green, M. J., (red.), The Celtic World, London and New York 1996.
Hachmann, R., Die Chronologie der jüngeren vorrömischen Eisenzeit. Studien zum Stand der Forschung im nördlichen Mitteleuropa und in Skandinavien, Bericht der Römisch-Germanischen Kommission, t. 41, 1961 (1960), 1-276.
Ilkjaer, J., Illerup Adal - czarodziejskie zwierciadło archeologii, Warszawa 2007.
Kaczanowski, P., Parczewski, M. (red.), Archeologia o początkach Słowian, Kraków 2005
Kokowski, A., Grupa masłomęcka. Z badań nad przemianami kultury Gotów w młodszym okresie rzymskim, Lublin 1995.
Kokowski, Goci. Od Skandzy do Campi Gothorum, Warszawa 2007.
Kontakte längs der Bernsteinstrasse (zwischen Caput Adriae und den Ostseegebieten) in der Zeit um Christi Geburt, red. Z. Woźniak, Kraków 1996.
Kolendo, J., Świat antyczny i barbarzyńcy, cz. I, Warszawa 1998.
Kowalski, J., Chronologia grupy elbląskiej i olsztyńskiej kręgu zachodniobałtyjskiego (V-VII w.). Zarys problematyki, Barbaricum, t. 6, 2000, s. 203-266.
Kultura wielbarska w młodszym okresie rzymskim, ed. J. Gurba, A. Kokowski, t.I-II, Lublin 1989.
Machajewski, H., Z badań nad chronologią dębczyńskiej grupy kulturowej w dorzeczu Parsęty, Poznań 1992.
Madyda-Legutko, R., Zróżnicowanie kulturowe polskiej strefy beskidzkiej w okresie lateńskim i rzymskim, Kraków 1996.
Magomedov, B., Černjachovskaja kul'tura. Problema etnosa, Lublin 2001.
Mączyńska, M., Historia niespokojnej epoki IV i V wieku, Warszawa-Kraków 1996.
Menghin, W. (red.), The Merovingian Period - Europe without Borders. Archaeology and history of the 5th to 8th centuries, Berlin 2007.
Niezabitowska-Wiśniewska, B. et al. (red.), The Turbulent Epoch. Ne
Nowakowski, W., Das Samland in der römischen Kaiserzeit und seine Verbindungen mit der römischen Reich und der barbarichen Welt, Marburg-Warszawa 1996.
Probleme der relativen und absoluten Chronologie ab Latènezeit bis zum Frühmittelalter. Materialien des III. Intermnationalen Symposiums: Grundprobleme der frühgeschichtlichen Entwicklung im nördlichen Mitteldonaugebiet. Kraków- Karniowice 3.-7. December 1990, ed.: K. Godłowski, R. Madyda-Legutko, Kraków 1992.
Problemy kultury wielbarskiej, Słupsk 1981.
The Spoils of Victory. The North in the shadow of the Roman Empire, red. L. Jørgensen, B. Storgaard, L. G. Thomsen, Copenhagen 2003.
Wandalowie. Strażnicy bursztynowego szlaku, red. J. Andrzejowski, A. Kokowski, Ch. Leiber, Lublin-Warszawa 2004.