Teksty odmieńcze. Nienormatywne tożsamości, pragnienia i fantazje w literaturze XX i XXI wieku 3007-S1A3S-AZ
Seminarium przeznaczone jest dla osób, które chciałyby napisać pracę licencjacką dotyczącą szeroko pojmowanych relacji między literaturą (dwudziestowieczną i najnowszą), płcią i seksualnością, przy szczególnym uwzględnieniu narracji nienormatywnych i mniejszościowych.
Osoby uczestniczące w seminarium poznają kluczowe teksty literatury dwudziestowiecznej i najnowszej stanowiące ekspresję odmieńczych (queerowych) wizji podmiotowości, pragnienia i intymności. Przyjrzymy się historycznym definicjom i taksonomiom płciowo-seksualnej inności. Zastanowimy się nad zależnością między literaturą i zjawiskami społecznymi (m.in. różne odsłony homofobii i społeczno-politycznej stygmatyzacji; rozmaite taktyki ukrycia i ujawnienia; queerowe kontrkultury i enklawy). Omówimy najważniejsze strategie odmieńczej reprezentacji (m.in. sublimacja, homotekstualność, kamp, subwersja, sobąpisanie) i towarzyszące jej modalności podmiotowe (m.in. melancholia, awersja, bunt, afirmacja). Zwrócimy szczególną uwagę na takie sposoby ukazywania płci, cielesności i seksualności, które przekraczają zastane sposoby opisu i wiążą się z eksperymentalnym podejściem do języka, formy i gatunku.
Osoby uczestniczące w seminarium zdobędą wiedzę dotyczącą podstaw pracy naukowej (styl naukowy, aparat naukowy, zasady korzystania z literatury naukowej) i nauczą się formułować dłuższą wypowiedź pisemną o charakterze naukowym.
Ponadto osoby uczestniczące otrzymają „skrzynkę z narzędziami” do własnych badań, w której znajdą się podstawowe terminy i koncepcje wypracowane na gruncie gay and lesbian studies, queer studies i trans studies. Zastanowimy się, jak wykorzystywać wiedzę o odmieńczej biografii osoby piszącej do analizy jej twórczości. Rozważymy relację między „tekstem queerowym” i „queerowaniem tekstu”. Omówimy wybrane strategie queerowej interpretacji literatury (uwzględniające m.in. elementy hermeneutyki, dekonstrukcji i badań nad afektami).
Prace licencjackie mogą mieć charakter badawczy, krytycznoliteracki (zbiór powiązanych tematycznie recenzji lub esejów) bądź literacki (projekt książki poetyckiej, zbiór opowiadań, dłuższa proza).
Prace licencjackie przygotowane w ramach seminarium mogą również dotyczyć innych rodzajów nienormatywności i odmieńczości – mile widziane są zatem na przykład tematy związane z neuroróżnorodnością, reprezentacjami i poetykami niepełnosprawności bądź różnorodnością etniczną i rasową.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Efekty kształcenia
Osoba studiująca zna i rozumie
• najważniejsze teksty literatury XX i XXI wieku poruszające tematykę nienormatywności, zwłaszcza płciowej i seksualnej.
• najważniejsze zjawiska związane z historią literatury tworzonej przez osoby nieheteronormatywne i niecispłciowe.
• podstawowe aspekty związane ze społeczno-politycznymi realiami życia osób nieheteronormatywnych i niecispłciowych w XX i XXI wieku.
• podstawowe pojęcia, taksonomie i koncepcje związane z gay and lesbian studies, teorią queer i trans studies.
• standardy pisania pracy naukowej, włącznie z zagadnieniami dotyczącymi prawa autorskiego i własności intelektualnej.
• wyzwania intelektualne i etyczne związane z prowadzeniem badań nad nienormatywnością, zwłaszcza płciową i seksualną.
Osoba studiująca potrafi
• posługiwać się wiedzą historycznoliteracką z zakresu literatury dwudziestowiecznej i najnowszej.
• wykorzystywać podstawowe terminy i koncepcje z zakresu gay and lesbian studies, queer studies i trans studies w interpretacji tekstu literackiego.
• sformułować i zredagować dłuższą wypowiedź pisemną o charakterze naukowym lub krytycznoliterackim.
• poprawnie przygotować przypisy i bibliografię.
• poszukiwać literatury podmiotu i przedmiotu w bibliotekach, internetowych bazach danych i repozytoriach.
Osoba studiująca jest gotowa do
• krytycznej refleksji nad własnymi praktykami intelektualnymi.
• prowadzenia dyskusji o zagadnieniach związanych z literaturą dwudziestowieczną i najnowszą.
• rozpoczęcia własnych badań naukowych w dziedzinie literaturoznawstwo.
• krytycznego namysłu nad dyskursami nienormatywności płciowej i seksualnej, w tym identyfikowania dyskursów o charakterze ksenofobicznym i dyskryminującym.
Kryteria oceniania
Kryterium 1. Obecność
Każda osoba uczestnicząca w zajęciach ma prawo do dwóch nieusprawiedliwionych nieobecności w semestrze. Każda dodatkowa nieobecność musi zostać usprawiedliwiona. Przekroczenie dozwolonej liczby nieusprawiedliwionych nieobecności uniemożliwia zaliczenie seminarium.
Kryterium 2. Bieżąca aktywność
W semestrze zimowym każda osoba uczestnicząca w seminarium przygotowuje konspekt pracy licencjackiej. W semestrze letnim każda osoba prezentuje swój konspekt na zajęciach i przygotowuje wprowadzenie do dyskusji o wybranej przez siebie lekturze związanej z tematyką Jej pracy.
Kryterium 3. Napisanie i terminowe złożenie pracy licencjackiej (o objętości ok. 40-80 tysięcy znaków) przygotowanej według obowiązujących standardów.
Nakład pracy i punkty ECTS:
2 ECTS – udział w zajęciach (60 godz.)
6 ECTS – bieżące przygotowanie do zajęć (180 godz.)
6 ECTS – napisanie pracy dyplomowej (180 godz.)
Korzystanie z narzędzi SI dozwolone jest tylko za zgodą prowadzącego i na zasadach ustalonych z prowadzącym.
Literatura
Zob. sekcja „Literatura” w sekcji „Informacje o zajęciach w cyklu 2026”.
Antologie, opracowania i dodatkowa literatura przedmiotu:
1. Aldrich Robert (red.), Geje i lesbijki. Życie i kultura, przeł. Piotr Nowakowski, Kraków 2009.
2. Butler Judith, Krytycznie Queer, przeł. Agnieszka Rzepa, w: Teorie literatury XX wieku, red. Anna Burzyńska, Michał Paweł Markowski, Kraków 2006.
3. Butler Judith, Uwikłani w płeć. Feminizm i polityka tożsamości, przeł. Karolina Krasuska, Warszawa 2024.
4. „Dialog” 2018, nr 10: Teatr Queer.
5. Filipiak Izabela, Warkocki Błażej, Witkowski Michał, Literatura mniejszości seksualnych, w: Literatura polska 1989–2009. Przewodnik, red. Piotr Marecki, Kraków 2010.
6. Halberstam Jack, Przedziwna sztuka porażki, przeł. Mikołaj Denderski, Warszawa 2018.
7. Hall Donald E. i in. (red.), The Routledge Queer Studies Reader, New York 2013.
8. Halperin David, Jak uprawiać historię męskiego homoseksualizmu?, przeł. Joanna Bednarek, w: Teorie wywrotowe. Antologia przekładów, red. Agnieszka Gajewska, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2012.
9. Heaney Emma, Miękkie, twarde; penetrowalne, zdolne do penetracji. Ciała przeciwko cisowości, przeł. Łucja Staszkiewicz, „Machina Myśli” (online).
10. Kaliściak Tomasz, Katastrofy odmieńców, Katowice 2011.
11. Kaliściak Tomasz, Płeć pantofla. Odmieńcze męskości w polskiej prozie XIX i XX wieku, Warszawa 2016.
12. Kamp. Antologia przekładów, red. Przemysław Czapliński, Anna Mizerka, Kraków 2012.
13. Kosofsky Sedgwick Eve, Czytanie paranoiczne, czytanie reparacyjne, albo masz paranoję i myślisz, że ten tekst jest o tobie, przeł. Magda Szcześniak, „Widok” 2014, nr 5.
14. Kujawska-Kot Anna, CiałoTeksty. Literackie i filmowe reprezentacje transpłciowości, Kraków 2024.
15. Lektury inności. Antologia, red. Mieczysław Dąbrowski, Robert Pruszczyński, Warszawa 2007.
16. Lektury płci. Polskie (kon)teksty, red. Mieczysław Dąbrowski, Warszawa 2008.
17. Lis Renata, Lesbos, Warszawa 2017.
18. Mizielińska Joanna, Płeć, ciało, seksualność. Od feminizmu do teorii queer, Kraków 2006.
19. McRuer Robert, Kaleki opór, przeł. Justyna Tabaszewska, „Teksty Drugie” 2020, nr 2.
20. Nienormatywne historie Polski, cykl artykułów, „Dwutygodnik” (online).
21. Niziołek Grzegorz, Coming in. Przyczynek do badania historii homoseksualności, „Teksty Drugie” 2016, nr 6.
22. Niżyńska Joanna, Królestwo małoznaczącości. Miron Białoszewski a trauma, codzienność i queer, przeł. A. Pokojska, TAiWPN „Universitas”, Kraków 2018.
23. Nowak Tomasz Ł., Język ukrycia. Zapisany socjolekt gejów, Kraków 2020.
24. Ostrowska Joanna, Oni. Homoseksualiści w czasie II wojny światowej, Warszawa 2021
25. Ostrowska Joanna, Ślady. Historia pewnego archiwum, Warszawa 2025.
26. Potkański Jan, Mądrość ciała. Eros i sublimacja w poezji Janusza Pasierba, „Pamiętnik Literacki” 2023, r. CXIV, z. 1.
27. Queer i gender w nowych tekstach kultury dla dzieci i młodzieży, red. Magdalena Bednarek, Agnieszka Kocznur, Poznań 2022.
28. Queerstoria, internetowe archiwum Lambdy Warszawa (online).
29. Snediker Michael, Queer Optimism: An Introduction, w: tegoż, Queer Optimism. Lyric Personhood and Other Felicitous Persuasions, Minneapolis 2009.
30. Sobolczyk Piotr, Queerowe subwersje. Polska literatura homotekstualna i zmiana społeczna, Warszawa 2015.
31. Stępniak Grzegorz, Sztuka życia inaczej: ustanawianie queerowego czasu i przestrzeni, Kraków 2017.
32. Stockinger Jacob, Homotekstualność. Propozycja, przeł. Grzegorz Piotrowski, Krystian Szymański, „Teksty Drugie” 2022, nr 2.
33. Stryker Susan, Co powiedziałabym Wiktorowi Frankensteinowi nad wioską Chamounix. Performowanie transpłciowego gniewu, przeł. Julia Zając, „Tranzycja.pl” (online).
34. Szcześniak Magda, Tkliwe relacje, perwersyjne lektury. Wprowadzenie do teorii Eve Kosofsky Sedgwick, „Didaskalia” 2015, nr 129.
35. Śmieja Wojciech, Kanon i kanony, czyli jak rozumieć pojęcie „literatura homoseksualna”, „Teksty Drugie” 2008, nr 1-2.
36. Śmieja Wojciech, Literatura, której nie ma. Szkice o polskiej „literaturze homoseksualnej”, Katowice 2015.
37. Warkocki Błażej, Różowy język. Literatura i polityka kultury na początku wieku. Warszawa 2013.
38. Warkocki Błażej, Pamiętnik afektów z okresu dojrzewania. Gombrowicz, queer, Sedgwick, Warszawa 2017.
39. Warkocki Błażej, Trzy fale emancypacji homoseksualnej w Polsce, „Porównania” 2014, t. XV.
40. White Edmund, Kultura seksualna, przeł. Jerzy Jarniewicz, „Literatura na Świecie” 1997, nr 3.