Narracje migracyjne. Kosmopolityzm, wygnanie i uchodźstwo w literaturze XX i XXI wieku 3007-S1A3K-01
„Wiersz wychodzi z domu i nigdy nie wraca”, napisał Andrzej Sosnowski. „Wyjście z domu” – dobrowolne bądź przymusowe; oswobadzające lub napawające rozpaczą; podyktowane pragnieniem wolności twórczej i egzystencjalnej lub koniecznością utrzymania się przy życiu jako takim – jest jednym z kluczowych doświadczeń szeroko rozumianej nowoczesności, źródłowym dla jednostkowych i wspólnotowych kondycji: dobrowolnej ekspatriacji, wojennego wygnania, życia w diasporze, uchodźstwa.
Te kondycje dalece się od siebie różnią, niemniej jednak mają wspólne elementy: niemożność zakorzenienia, rozdarcie między „tam” i „tutaj”, tożsamościowe kryzysy i dylematy. Jak pisze Edward Said, życie wygnańcze jest „nomadyczne, pozbawione centrum, kontrapunktowe; zanim człowiek zdoła się z nim oswoić, destabilizująca energia takiego życia wybucha na nowo” (przeł. Marcin Szuster).
Wpływ tych przeżyć na działalność twórczą w XX i XXI wieku trudno przecenić, należy jednak zadbać o precyzję, odróżniając chociażby „transcendentalną bezdomność”, która zdaniem Györgya Lukácsa stanowi warunek zaistnienia formy powieściowej, i w pełni dosłowne, uchodźcze doświadczenie utraty ojczyzny. Warto konfrontować ze sobą migracyjne mitologie i migracyjne rzeczywistości.
W trakcie konwersatorium przyjrzymy się relacjom między literaturą i różnorodnymi doświadczeniami „życia między”. Omówimy ich reprezentacje, dotykając kwestii estetycznych i etycznych. Zastanowimy się nad wpływem „destabilizującej energii” na literackie formy, narracje i idiomy, uwagę poświęcając zwłaszcza praktykom innowacyjnym i eksperymentalnym. Przyjrzymy się literackim i filozoficznym dyskusjom dotyczącym kondycji wygnańczej. Spróbujemy stworzyć portret zbiorowy najważniejszych środowisk twórczych związane z ekspatriacją, emigracją i diasporą.
Szczegółowy zakres tematów i lista lektur mogą ulec zmianie w zależności od zainteresowań osób uczestniczących w konwersatorium oraz stopnia biernej znajomości języka angielskiego umożliwiającej lekturę tekstów literackich i teoretycznych.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Efekty uczenia się
Osoba studiująca zna i rozumie
- najważniejsze pojęcia i zjawiska związane z literaturą migracyjną XX i XXI wieku
- najważniejsze stanowiska w debatach o relacji między działalnością twórczą i różnymi typami migracji
- konteksty historyczne, społeczne i kulturowe związane z literaturą migracyjną XX i XXI wieku
Osoba studiująca potrafi
- opisywać zjawiska związane z literaturą migracyjną XX i XXI wieku, prezentując je za pomocą adekwatnie dobranych pojęć związanych z migracją oraz wybranych ujęć literaturoznawczych i krytycznoliterackich.
Osoba studiująca jest gotowa do
- uważnej, krytycznej lektury tekstów literackich i dyskursywnych poświęconych kosmopolityzmowi, uchodźstwu, wygnaniu i innych formom migracji.
- krytycznej refleksji nad własnymi praktykami artystycznymi i intelektualnymi.
Kryteria oceniania
Każda osoba uczestnicząca w zajęciach ma prawo do dwóch nieusprawiedliwionych nieobecności. Każda dodatkowa nieobecność musi zostać usprawiedliwiona. Przekroczenie dozwolonej liczby nieusprawiedliwionych nieobecności uniemożliwia zaliczenie seminarium.
Nakład pracy i punkty ECTS:
1 ECTS – udział w zajęciach (30 godzin)
1 ECTS – bieżące przygotowanie do zajęć (30 godzin)
1 ECTS – napisanie krótkiej pracy zaliczeniowej (30 godzin)
Korzystanie z narzędzi SI dozwolone jest tylko za zgodą prowadzącego i na zasadach ustalonych z prowadzącym.
Literatura
Antologie i opracowania:
Altogether Elsewhere. Writers on Exile, red. Mike Robinson, Orlando 1994.
Exile and Creativity. Signposts, Travelers, Outsiders, Backward Glances, red. Susan Rubin Suleiman, Durham 1998.
The Displaced. Refugee Writers on Refugee Lives, red. Viet Thanh Nguyen, New York 2022.
„Literatura na Świecie” 2008, nr 1-2 (numer tematyczny: Luzoafrykanie. Postkolonializm).
„Literatura na Świecie” 2022, nr 9-10 (numer tematyczny: Antyle).
Między Polską a światem. Kultura emigracyjna po 1939 roku, red. Marta Fik, Warszawa 1992.
Migracje modernizmu. Nowoczesność i uchodźcy, red. Tomasz Majewski, Agnieszka Rejniak-Majewska, Wiktor Marzec, Łódź 2014.
Poetyka migracji. Doświadczenie granic w literaturze polskiej przełomu XX i XXI wieku, red. Przemysław Czapliński, Renata Makarska, Marta Tomczok, Katowice 2013.
„Porównania” 2025, nr 2 (numer tematyczny: Doświadczenie uchodźstwa i jego obrazy).
Refugee Imaginaries. Research Across the Humanities, red. Emma Cox i in., Edinburgh 2020.
„Teksty Drugie” 2016, nr 3 (numer tematyczny: Literatura migracyjna).
Homi K. Bhabha, Miejsca kultury, przeł. Tomasz Dobrogoszcz, Kraków 2010.
Mieczysław Dąbrowski, Proza migracyjna: źródła i znaczenie, „Teksty Drugie” 2016, nr 3
Svetlana Boym, On Diasporic Intimacy: Ilya Kabakov’s Installations and Immigrant Homes, „Critical Inquiry” 1998, vol. 24, nr 2.
Halina Filipowicz „Polska literatura emigracyjna” – próba teorii, przeł. K. Korżyk, „Teksty Drugie” 1998 nr 3.
Vilém Flusser, The Freedom of the Migrant. Objections to Nationalism, Champaign 2003
Patrick Kingsley, Nowa odyseja. Opowieść o kryzysie uchodźczym w Europie, przeł. Aleksandra Paszkowska, Warszawa 2017.
Jolanta Pasterska, Wygnanie i mit. Szkice o pisarzach (e)migracyjnych, Rzeszów 2019.
Kinga Siewior, Wielkie poruszenie. Pojałtańskie narracje migracyjne w kulturze polskiej, Warszawa 2018.
Lyndsey Stonebridge, Placeless people. Writings, Rights, and Refugees, Oxford 2018.
Alina Witkowska, Cześć i skandale. O emigracyjnym doświadczeniu Polaków, Gdańsk 1997.
Literatura dodatkowa:
Samuel Beckett, „Molloy” i cztery nowele, przeł. Antoni Libera, Kraków 2004.
Josif Brodski, Stan zwany wygnaniem, czyli wyrwijmy kotwę z dna, w: tegoż, Pochwała nudy, przeł. A. Kołyszko, M. Kłobukowski, Kraków 1996.
Ewa Kuryluk, Manhattan i Mała Wenecja, rozmawia Agnieszka Drotkiewicz, Warszawa 2016.
Czesław Miłosz, Noty o wygnaniu, „Kultura” 1981, nr 3.
Vladimir Nabokov, Pnin, przeł. Anna Kołyszko, Warszawa 1993.
Vladimir Nabokov, Blady ogień, przeł. Stanisław Barańczak, Michał Kłobukowski, Warszawa 1994.
Shaun Tan, Przybysz, przeł. Wojciech Góralczyk, Warszawa 2013.