Teatr rzeczy: o lalce, automacie i człowieku 3007-S1A1K-07
Konwersatorium poświęcone jest pogłębionej refleksji nad teatrem jako przestrzenią spotkania człowieka z przedmiotami, lalkami, manekinami i automatami. Zajęcia skoncentrują się na analizie różnorodnych kontekstów, w jakich rzeczy funkcjonują na scenie nie tylko jako bierne rekwizyty, ale jako autonomiczne figury filozoficzne, antropologiczne i estetyczne, zdolne wchodzić w skomplikowane relacje z człowiekiem.
Punktem wyjścia do rozważań będą cztery klasyczne teksty i koncepcje: metafora teatrum mundi Seneki, przedstawiająca świat jako scenę, na której człowiek pełni rolę marionetki sterowanej przez los lub boskie siły; retablo opisane przez Miguela de Cervantesa w „Don Kichocie” oraz w „Ołtarzu cudów”, eksplorujące teatr jako przestrzeń gry między iluzją a rzeczywistością; romantyczna wizja człowieka-marionetki w „Balladynie” Juliusza Słowackiego, gdzie ludzkim losem kierują nadprzyrodzone siły; a także filozoficzno-estetyczny esej Heinricha von Kleista „O teatrze marionetek”, badający perfekcję ruchu lalek w przeciwieństwie do niedoskonałości człowieka.
W trakcie zajęć uczestnicy wypracują narzędzia analityczne, które posłużą do interpretacji wybranych dzieł dramatycznych i spektakli scenicznych XX i XXI wieku. Szczegółowo zostaną omówione m.in. zagadnienia takie jak:
- animacja i autonomia przedmiotu scenicznego,
- marionetkowość człowieka jako figura egzystencjalna i społeczna,
- teatralna iluzja i demistyfikacja rzeczywistości,
- mechanizmy sterowania i manipulacji jednostką,
- rola aktora jako przedmiotu w rękach reżysera lub ideologii.
Omówione zostaną następujące teksty i spektakle: „Bzik tropikalny” Witkacego (i spektakl w inscenizacji Grzegorza Jarzyny), „Dybuk” Szymona An-skiego, „Wielopole, Wielopole” Tadeusza Kantora, „Hamlet-Maszyna” Heinera Müllera oraz „Anioły w Ameryce” Tony’ego Kushnera. Dzięki temu uczestnicy będą mogli nie tylko zgłębić klasyczne teorie teatru rzeczy, ale również zastosować je do współczesnych interpretacji scenicznych i społecznych, odkrywając nowe wymiary relacji między człowiekiem a przedmiotem.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Efekty kształcenia
WIEDZA:
• Student zna i rozumie klasyczne oraz nowoczesne koncepcje teatru jako przestrzeni relacji człowieka i rzeczy (teatrum mundi, retablo, marionetkowość, automatyzacja, performatywność przedmiotu).
• Student zna i rozumie historyczną ewolucję figury lalki, manekina i automatu w kulturze europejskiej oraz ich przemiany od metafory teologicznej i metafizycznej po kategorię polityczną i technologiczną XX i XXI wieku.
• Student zna główne nurty i konteksty XX- i XXI-wiecznego dramatu oraz teatru, w których przedmiot, lalka, manekin lub maszyna pełnią funkcję figury filozoficznej, antropologicznej i politycznej.
• Student rozumie związki między dramatem, performansem, sztuką wizualną i refleksją kulturową dotyczącą uprzedmiotowienia, manipulacji i iluzji.
UMIEJĘTNOŚCI
• Student potrafi analizować i interpretować dramaty oraz spektakle z wykorzystaniem narzędzi poetyki, teatrologii i refleksji kulturoznawczej, ze szczególnym uwzględnieniem kategorii animacji, marionetkowości i automatyzacji.
• Student potrafi rozpoznać i opisać mechanizmy uprzedmiotowienia, sterowania i performatywnego „animowania” postaci w dramacie i spektaklu oraz odnieść je do współczesnych kontekstów społecznych i medialnych.
• Student potrafi porównywać różne modele obecności rzeczy w teatrze (od Cervantesa po Müllera i Kushnera), wskazując ich funkcję estetyczną, ideologiczną i społeczną.
• Student potrafi formułować samodzielne tezy interpretacyjne oraz argumentować je w dyskusji, odwołując się do literatury teoretycznej i analizowanych tekstów.
• Student potrafi przygotować projekt zespołowy polegający na opracowaniu narzędzi analitycznych lub interpretacji wybranego dzieła dramatycznego lub spektaklu.
KOMPETENCJE SPOŁECZNE
• Student jest gotów do rewizji własnych przekonań interpretacyjnych w konfrontacji z argumentacją innych uczestników zajęć.
• Student dostrzega znaczenie europejskiego dziedzictwa teatralnego dla rozumienia współczesnych mechanizmów kulturowych i społecznych.
• Student rozumie wagę refleksji humanistycznej nad uprzedmiotowieniem jednostki, manipulacją i technologiczną automatyzacją w kontekście współczesnej kultury.
• Student jest gotów do podejmowania odpowiedzialnej i pogłębionej debaty humanistycznej dotyczącej relacji człowieka i technologii, iluzji i manipulacji oraz granic podmiotowości.
Kryteria oceniania
- aktywność i przygotowanie do zajęć
- esej kreatywny
Szacunkowy nakład pracy:
Teatr rzeczy: o lalce, automacie i człowieku - 3 ECTS (90 godzin)
udział w konwersatorium: 30 godzin (1 ECTS),
przygotowanie do zajęć – 30 godzin (1 ECTS),
przygotowanie pracy zaliczeniowej – 30 godzin (1 ECTS).
Dopuszczalne są dwie nieobecności w semestrze. Powyżej tej liczby (z wyłączeniem przypadków udokumentowanych, np. zwolnieniem lekarskim) – nie ma możliwości zaliczenia zajęć. Usprawiedliwione nadprogramowe nieobecności muszą zostać odrobione.
Korzystanie z narzędzi SI dozwolone jest tylko za zgodą prowadzącego i na zasadach ustalonych z prowadzącym.
Literatura
Szczegółowa literatura zostanie podana na I zajęciach w semestrze. Wśród lektur teoretycznych i antropologicznych znajdą się m.in.:
Garland-Thompson, Gapienie się, czyli o tym, jak patrzymy i jak pokazujemy siebie innym, przeł. K. Ojrzyńska, Warszawa 2020.
Jurkowski H., Metamorfozy teatru lalek w XX wieku, Warszawa 2002.
Jurkowski H., Szkice z teorii teatru lalek, Łódź 1993.
Jurkowski H., Dzieje teatru lalek. Od wielkiej reformy do współczesności, Warszawa 1984.
Kordjak-Piotrowska, J., Kopania, K., Lalki: teatr, film, polityka. Zachęta, Warszawa 2018
Kowzan T., O różnorodności i granicach sztuki widowiskowej, Wprowadzenie do nauki o teatrze, wyb. J. Degler, t. 1, Wrocław 1976.
Łotman J., Lalki w systemie kultury, „Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja”, nr 6 (42), s. 46–53
Majewski T., Dialektyczne feerie. Szkoła frankfurcka i kultura popularna, Łódż 2011.
Muniak R. F., Efekt lalki. Lalka jako obraz i rzecz, Kraków 2010.
Nelson V., Sekretne życie lalek, przeł. A. Kowalcze-Pawlik, Kraków 2009.
Przyłuska-Urbanowicz K., Pupilla. Metamorfozy figury drapieżnej dziewczynki w wyobraźni symbolicznej XX wieku, Gdańsk 2014
Przywara A., Szymczyk A., Gry Lalki. Hans Bellmer Katowice 1902 – Paryż 1975, Gdańsk 1998.
Ratajczakowa D., Galeria gatunków widowiskowych, teatralnych i dramatycznych, Poznań 2015
Waszkiel M., Teatr lalek w dawnej Polsce, Warszawa 2018.