Śmiechu warte. Humor i satyra w kulturze od romantyzmu do komunizmu (teksty, obrazy, znaki) 3007-C661ES1
W literaturze i sztuce polskiej XIX i XX w. humor i satyra nabierały dodatkowego charakteru, z jednej strony jako ważny element oswojenia traumatycznej rzeczywistości (popowstaniowej, powojennej, kryzysowej), z drugiej zaś ośmieszenia wroga (zaborcy, najeźdźcy, przeciwnika politycznego). O dotkliwości tej broni świadczy fakt, że kursujące dowcipy, (niejednokrotnie uwieczniane na kartach listów i pamiętników), były bezwzględnie ścigane i karane przez tych, których dotyczyły. Ten element był jednak czynnikiem uniwersalnym, charakteryzującym najbardziej rozpowszechniony opór stawiany wszelkim autorytarnym systemom. Dowodem tego były zakładane w tym samym czasie czasopisma satyryczne na wschodzie i zachodzie Europy (wielokrotnie konfiskowane) oraz narodziny osobnej gałęzi sztuki jakim była karykatura (często dotowanej przez władze). Podstawą rozważań będą teksty kultury, zarówno wybrane dzieła literackie pisarzy pierwszoplanowych w XIX w. i XX w., oraz tych już dziś zapomnianych, jak i przekazy wizualne. Osobne miejsce zajmą kabarety literackie i artystyczne: Zielony Balonik, Momus, Qui pro Quo czy Dudek. Równoprawny zatem wobec słowa będzie także obraz i jego twórcy od głośnej „Muchy” aż po nośne „Szpilki”, założone 90 lat temu i ukazujące się do lat schyłku XX w.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Założenia (opisowo)
Efekty kształcenia
Wiedza Student/ka zna i rozumie:
- polskie zjawiska kulturalne w XIX i XX w. (literatura, sztuka) oraz ich europejskie konteksty.
Umiejętności Student/ka potrafi:
- rozpoznawać elementy sytuacji politycznej i społecznej na ziemiach polskich w XIX i XX w. oraz najważniejszych wydarzeń historycznych oraz kulturalnych w latach 1825-1965, szczególnie ich odbicia w tekstach literackich i użytkowych.
- uczestniczyć w dyskusji i wyrażać opinie nt. roli satyry w przemianach obyczajowych i artystycznych, jak również dostrzegać w utworach satyrycznych elementy indoktrynacji politycznej szczególnie w okresie PRL-u.
- wskazywać zależność między humorem i satyrą a wydarzeniami politycznymi w kraju i zagranicą.
- rozpoznawać kody kulturowe i elementy dyskursu propagandowego.
Kompetencje społeczne Student/ka jest gotów/gotowa do:
- krytycznej oceny wybranych dzieł satyrycznych i humorystycznych w XIX i XX w.
- krytycznej oceny wykorzystania satyry jako elementu walki politycznej i ideologicznej.
- krytycznej analizy własnych poglądów oraz dyskursu z otoczeniem.
Kryteria oceniania
Aktywność na zajęciach. Samodzielna praca i analiza poszczególnych zjawisk kulturalnych; sporządzanie bibliografii, kwerendy biblioteczne, badania terenowe.
Warunkiem zaliczenia I roku seminarium jest złożenie projektu (np. konspektu pracy magisterskiej lub pierwszego rozdziału).
Warunkiem zaliczenia II roku seminarium jest złożenie pracy dyplomowej
Dopuszczalne są dwie nieobecności w semestrze. Powyżej tej liczby (z wyjątkiem przypadków poświadczonych np. zwolnieniem lekarskim lub in.) – brak możliwości zaliczenia zajęć. Usprawiedliwione nadprogramowe nieobecności – muszą zostać odrobione.
Korzystanie z narzędzi SI dozwolone jest tylko za zgodą prowadzącego i na zasadach ustalonych z prowadzącym.
Szacunkowy nakład pracy:
I rok seminarium
- uczestnictwo w zajęciach - 60 godzin (2 ECTS)
- przygotowanie do zajęć - 240 godzin (8 ECTS)
- przygotowanie projektu - 150 godzin (5 ECTS)
II rok seminarium:
- uczestnictwo w zajęciach - 60 godzin (2 ECTS)
- przygotowanie do zajęć - 120 godzin (4 ECTS)
- przygotowanie pracy dyplomowej - 570 godzin (19 ECTS)
Literatura
Zdzisław Skwarczyński, "Wiadomości Brukowe": wybór artykułów. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2003. + biblioteka cyfrowa
Irena Jakimowicz, Franciszek Kostrzewski, Warszawa 1952
Warszawa i jej mieszkańcy w twórczości Franciszka Kostrzewskiego, napisała Irena Tessaro-Kosimowa, Arkady, Warszawa 1968
Sztuka karykatury okresu Młodej Polski 1890-1918, Muzeum Karykatury, Warszawa 2003
Czasy wojen i pokoju. Karykatura polska 1914-1939, Muzeum Karykatury, Warszawa 2004
Roman Loth, Na rogu świata i nieskończoności, Warszawa 1985
A. Garlicki, J. Kochanowski, Józef Piłsudski w karykaturze, Warszawa 1991
Józef Hen, Błazen – wielki mąż. Opowieść o Tadeuszu Boyu-Żeleńskim, wyd. Iskry.
B. Winklowa, Nad Wisłą i nad Sekwaną. Biografia Tadeusza Boya-Żeleńskiego, Warszawa 1998.
Humor szampański. Zbiór najlepszych anegdot…, nakł. Autora, Lwów [przed 1939]
Żydowski twarze. Żółtko i Eierweiss, Warszawa 2007
Satyra czasów okupacji, Muzeum Karykatury, Warszawa 2012
Grzegorz Załęski, Satyra w konspiracji 1939–1944, Warszawa 2011
Mark Bryant, II wojna światowa w karykaturze, Warszawa 2012
Zgrzebłem po kołtunie. Wybór współczesnej humoreski polskiej, Warszawa 1950
Antologia satyry polskiej 1944-1955, pod red. Antoniego Marianowicza, Warszawa 1955
Smaczki i zapachy PRLu. Karykatura z lat 1944-89, Muzeum Karykatury, Warszawa 2009
Stanisław Czernik, Humor i satyra ludu polskiego, Warszawa 1956
Absurdy PRL-u. Antologia, Poznań 2006
W.Szalkiewicz, M. Sokołowski, Humor i władza. Wprowadzenie do gelotologii politycznej, Olsztyn 2018.
Przedstawiamy humor polski: pory roku, wyboru dokonał Jerzy Wittlin, rys. Karol Ferster, Warszawa 1986
Kalendarz „Szpilek” (1955-1975), Warszawa 1975
Satyra polska w walce o pokój, wstępem opatrzył Jan Szeląg, Warszawa 1950.