Gramatyka opisowa języka polskiego 3003-11A1GP
WYKŁAD obejmuje następujące zagadnienia:
1. Jednostki języka. Tradycyjne poziomy analizy gramatycznej. Jednostka systemu i jej realizacja tekstowa (na przykładzie fonemu i głoski, morfemu i morfu, leksemu i formy wyrazowej).
2. Budowa narządów mowy, klasyfikacja artykulacyjna głosek (w tym nowoczesne metody badania ruchów artykulacyjnych), fonetyka akustyczna i metody jej badania, akcent i intonacja. Zapisy fonetyczne (slawistyczny i międzynarodowy). Różnice regionalne w wymowie (tzw. wymowa warszawska i krakowsko-poznańska). Samogłoski, spółgłoski właściwe i niewłaściwe. Kontekstowe uwarunkowania artykulacji głosek.
3. Głoska a fonem. Cechy dystynktywne fonemów oraz opozycje prywatywne w systemie języka. System fonologiczny języka polskiego według Laskowskiego i Klebanowskiej a system Stiebera. Warianty fonemu.
4. Interpretacja fonologiczna zjawisk fonetycznych.
5. Jednostki poziomu morfologicznego języka. Morfem jako najmniejsza jednostka znacząca. Znaczenie leksykalne i gramatyczne (funkcyjne). Klasyfikacja morfemów: dystrybucyjna (swobodne, związane) i funkcjonalna (rdzenne, fleksyjne i słowotwórcze). Morfem a wyraz. Leksem, wyraz gramatyczny (forma gramatyczna) a słowo tekstowe.
6. Klasy semantyczno-funkcjonalne leksemów – części mowy i kategorie gramatyczne według gramatyki szkolnej. Kategorie graniczne fleksji i słowotwórstwa.
7. Podstawowe pojęcia słowotwórstwa (motywacja słowotwórcza, podstawa słowotwórcza/ wyraz motywujący, derywat/wyraz motywowany, temat słowotwórczy i formant, kategoria słowotwórcza). Alternacje morfonologiczne w derywatach słowotwórczych.
8. Typy formantów słowotwórczych, ich hierarchia i funkcje (mutacja, modyfikacja, transpozycja). Kategorie słowotwórcze rzeczowników, przymiotników i czasowników. Nowe tendencje słowotwórcze we współczesnej polszczyźnie.
9. Rola fleksji w systemie gramatycznym. Forma fleksyjna. Budowa formy fleksyjnej. Wykładniki kategorii gramatycznych. Fleksja syntetyczna, analityczna i aglutynacyjna. Paradygmatyka fleksyjna.
10. Kategorie gramatyczne fleksyjne i klasyfikujące. Struktura wewnętrzna członów kategorii i zależności między kategoriami w zdaniu.
11. Kategorie gramatyczne imienne. Przypadek, liczba i rodzaj. Inwentarze wartości rodzajów (ujęcie Mańczaka i Saloniego).
12. Funkcje semantyczne kategorii przypadka, liczby i rodzaju oraz ich odniesienie. Rzeczowniki plurale tantum. Klasyfikacja i odmiana tradycyjnych zaimków i liczebników.
13. Kategorie gramatyczne werbalne i czasowniki. Czasy względne i bezwzględne. Tryb a modalność. Semantyka i formy trybów przypuszczającego i rozkazującego. Wykładniki formalne i funkcje opozycji aspektowej. Nieosobowe formy czasownika oraz czasowniki niewłaściwe (predykatywy).
14. Wzory odmiany rzeczowników, czasowników i przymiotników (według Tokarskiego i GWJP). Końcówki fleksyjne homonimiczne i alternatywne. Analityczna i aglutynacyjna odmiana czasownika.
15. Nieodmienne części mowy, ich funkcje pragmatyczne i składniowe. Różne klasy i funkcje tradycyjnych przysłówków, partykuł i wykrzykników.
16. Klasyfikacje leksemów na części mowy. Podziały: semantyczny (Milewski), fleksyjny (Saloni) i syntaktyczny (GWJP). Porównanie klasyfikacji tradycyjnej i fleksyjnej.
17. Podstawowe jednostki opisu składniowego: grupa składniowa, zdanie, wypowiedzenie, zawiadomienie. Zależność składniowa i reprezentacja składniowa. Składniki wypowiedzenia a wyrazy.
18. Składnia strukturalna: fleksja jako środek wyznaczania zależności składniowych. Akomodacja morfologiczna poszczególnych kategorii gramatycznych. Inne typy akomodacji. Własności akomodacyjne leksemów. Szczególne uzgodnienia liczebników.
19. Składnia Klemensiewicza jako przykład składni zależnościowej. Zdanie pojedyncze. Tradycyjne składniki wypowiedzenia i ich typy: podmiot, orzeczenie, dopełnienie, okolicznik, przydawka. Problem składników (głównie podmiotów) logicznych. Związki rządu, zgody i przynależności.
20. Składnia wypowiedzeń złożonych według Klemensiewicza. Parataksa i hipotaksa. Wskaźniki zespolenia.
21. Model składni Saloniego i Świdzińskiego. Podział zdania na składniki bezpośrednie.
22. Konotacja w ujęciu semantycznym i składniowym. Struktura predykatowo-argumentowa zdania i role argumentów a ich powierzchniowa realizacja.
23. Własności konotacyjne poszczególnych części mowy i leksemów (na tle własności akomodacyjnych części mowy). Problem konotacji fakultatywnej.
24. Schematy zdań polskich. Ujęcia Grzegorczykowej oraz Saloniego i Świdzińskiego.
25. Problemy referencji grupy imiennej. Składnia a szyk i spójność tekstu.
ĆWICZENIA skupiają się na rozwijaniu umiejętności analitycznych w zakresie następujących zagadnień:
1. Klasyfikacja artykulacyjna głosek. Samogłoski, półsamogłoski, spółgłoski (właściwe i sonorne).
2. Zależności między wymową a ortografią. Upodobnienia i koartykulacje. Zasady wymowy głosek nosowych. Fonetyczny zapis słów i tekstów systemem slawistycznym.
3. Analiza morfologiczna (typy morfemów i segmentacja wyrazów na morfy, w tym węzły morfologiczne).
4. Części mowy według gramatyki szkolnej oraz ich właściwości (czasownik, rzeczownik, przymiotnik, zaimek, liczebnik, przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła, wykrzyknik). Kategorie gramatyczne: przypadek, liczba, rodzaj, osoba, czas, tryb, aspekt.
5. Podstawowe pojęcia słowotwórstwa (parafraza, motywacja, derywat, podstawa, temat i formant słowotwórczy, kategoria słowotwórcza) i analiza słowotwórcza.
6. Temat słowotwórczy a temat fleksyjny. Alternacje morfonologiczne w derywatach słowotwórczych.
7. Typy formantów słowotwórczych i ich hierarchia. Formanty złożone. Kategorie słowotwórcze rzeczowników.
8. Budowa jednostki fleksyjnej. Wykładniki kategorii fleksyjnych.
9. Paradygmatyka fleksyjna (paradygmaty defektywne).
10. Kategorie gramatyczne fleksyjne i klasyfikujące. Kategorie imienne (przypadek, liczba i rodzaj). Wartości rodzajów gramatycznych wg Mańczaka.
11. Klasyfikacja i odmiana tradycyjnych zaimków i liczebników.
12. Kategorie gramatyczne werbalne i fleksja czasownika. Nieosobowe formy czasownika oraz czasowniki niewłaściwe (predykatywy).
13. Nieodmienne części mowy, ich funkcje pragmatyczne i składniowe.
14. Klasyfikacja fleksyjna leksemów polskich a podział tradycyjny na części mowy.
15. Fleksja jako środek wyznaczania zależności składniowych. Analiza akomodacyjna (akomodacja morfologiczna poszczególnych kategorii gramatycznych, własności akomodacyjne liczebników).
16. Analiza zdania pojedynczego. Tradycyjne składniki wypowiedzenia i ich typy: podmiot, orzeczenie, dopełnienie, okolicznik, przydawka. Związki rządu, zgody i przynależności.
17. Analiza zdania złożonego. Typy zdań złożonych podrzędnie i współrzędnie według Klemensiewicza. Wskaźniki zespolenia.
18. Własności konotacyjne poszczególnych części mowy i leksemów. Konotacja tradycyjnych zdań podrzędnych.
19. Schematy zdań polskich.
Koordynatorzy przedmiotu
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Założenia (opisowo)
Efekty kształcenia
Po ukończeniu przedmiotu (wykładu i ćwiczeń) studenci:
- opisują cechy artykulacyjne spółgłosek i samogłosek polskich,
- rozpoznają i charakteryzują upodobnienia fonetyczne,
- określają cechy dystynktywne fonemów,
- rozróżniają fonemy i ich warianty,
- samodzielnie przeprowadzają analizę słowotwórczą derywatów,
- segmentują tekst na formy wyrazowe,
- analizują morfologicznie formy wyrazowe,
- określają wartości kategorii gramatycznych,
- dostrzegają i opisują relacje między kategoriami gramatycznymi a logicznymi (np. rodzaj a płeć, liczba a ilość),
- nazywają części mowy według szkolnej klasyfikacji i zestawiają ten podział z innymi klasyfikacjami (m.in. Saloniego i Laskowskiego),
- omawiają problemy dyskusyjne morfologii,
- samodzielnie analizują wypowiedzenia pojedyncze i złożone w ujęciu tradycyjnym (Klemensiewicza),
- przeprowadzają analizę akomodacyjną wypowiedzeń,
- rozpoznają schematy składniowe oraz wzorce konotacyjne form i leksemów,
- wskazują podstawowe cechy charakterystyczne polszczyzny na różnych poziomach systemu na tle innych języków europejskich.
Kryteria oceniania
PUNKTY ECTS
Aby zaliczyć przedmiot, studenci muszą zdobyć 10 punktów ECTS, które odpowiadają 300 godzinom nakładu pracy. Rozkładają się one tak:
- udział w ćwiczeniach: 60 godz. (2 ECTS)
- udział w wykładzie: 60 godz. (2 ECTS)
- przygotowanie do ćwiczeń i zaliczeń cząstkowych: 60 godz. (2 ECTS)
- przygotowanie do egzaminu: 120 godz. (4 ECTS)
WARUNKI ZALICZENIA PRZEDMIOTU
1. Aby zaliczyć przedmiot, studenci muszą:
- zaliczyć 60 godz. ćwiczeń,
- uczestniczyć w 60 godz. wykładu;
- zdać egzamin końcowy.
Zakres egzaminu obejmuje tematy omawiane na wykładzie (w postaci osobnych pytań do każdego działu gramatyki) oraz na ćwiczeniach.
2. Aby zaliczyć ćwiczenia, studenci muszą:
- uczestniczyć w zajęciach (szczegóły dotyczące nieobecności podajemy dalej),
- zaliczyć sprawdziany cząstkowe z poszczególnych działów gramatyki (ich częstotliwość i typ ustala osoba prowadząca ćwiczenia).
3. Warunkiem podejścia do egzaminu zerowego, który musi odbyć się w ostatnim tygodniu semestru letniego, jest zaliczenie ćwiczeń przed rozpoczęciem sesji egzaminacyjnej. Egzamin zerowy jest ustny, a osobę egzaminującą wskazuje kierownik zakładu.
NIEOBECNOŚCI NA ĆWICZENIACH
1. Studenci mają prawo do dwóch nieusprawiedliwionych nieobecności w semestrze.
2. Jeśli studenci mają więcej nieusprawiedliwionych nieobecności, nie otrzymują zaliczenia z zajęć.
3. Jeśli studenci chcą usprawiedliwić nieobecności, muszą w ciągu tygodnia udokumentować ich obiektywne przyczyny (np. zwolnieniem lekarskim).
4. Studenci mają obowiązek odrobić nadprogramowe usprawiedliwione nieobecności w sposób wskazany przez osobę prowadzącą zajęcia.
Podstawa: Regulamin studiów na Uniwersytecie Warszawskim:
a. pkt 17 par. 2,
b. pkt 4.5 par. 17,
c. par 33.
Wykorzystanie przez studentów narzędzi sztucznej inteligencji wymaga uzgodnienia z osobą prowadzącą zajęcia (zgodnie z uchwałą nr 98 Uniwersyteckiej Rady ds. Kształcenia).
Literatura
Bańko M. 2002, Wykłady z polskiej fleksji, Warszawa.
Dukiewicz L., Sawicka L. 1995, Gramatyka współczesnego języka polskiego. Fonetyka i fonologia, Kraków.
Encyklopedia języka polskiego 1994, red. S. Urbańczyk, Wrocław (hasła z zakresu fonetyki i słowotwórstwa, m.in. akcent, fonem, fonetyka, fonologia, system fonologiczny języka polskiego, formant słowotwórczy, słowotwórcza analiza wyrazu, motywacja, derywacja, kategorie słowotwórcze, typ słowotwórczy, pełny wykaz haseł jest na s. 441-444).
Encyklopedia językoznawstwa ogólnego 1999, red. K. Polański, wyd. 2. poprawione i uzupełnione, Wrocław (wybrane hasła z zakresu fonetyki, fonologii i morfologii).
Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia 1998, red. R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel, wyd. 2 zmienione, Warszawa (rozdz. I. Zagadnienia ogólne morfologii; II. Morfonologia; IV. Słowotwórstwo).
Grzegorczykowa R. 2011, Wprowadzenie do semantyki językoznawczej, Warszawa, cz. II, rozdz. 1., 3. i 4.
Grzegorczykowa R. 2011, Wykłady z polskiej składni, Warszawa.
Grzegorczykowa R., Puzynina J. 1979, Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego, Warszawa.
Klebanowska B. 2007, Interpretacja fonologiczna zjawisk fonetycznych w języku polskim - z ćwiczeniami, Warszawa.
Klemensiewicz Z. 1963, Zarys składni polskiej, Warszawa (lub wyd. następne).
Łaziński M., 2020, Wykłady o aspekcie polskiego czasownika, Warszawa.
Mańczak W. 1956, Ile rodzajów jest w języku polskim?, [w:] „Język Polski” XXXVI, Kraków, s. 116-121.
Nagórko A. 2006, Zarys gramatyki polskiej, Warszawa.
Ostaszewska D., Tambor J. 2000, Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego, Warszawa.
Saloni M., Świdziński M. 1985, Składnia współczesnego języka polskiego, wyd. I., Wyd. Uniwersytetu warszawskiego, s. 278; wyd. II, PWN, Warszawa.
Saloni Z. 1974, Klasyfikacja gramatyczna leksemów polskich, [w:] „Język Polski” LIV, Kraków, z. 1. i 2.
Saloni Z. 1992, Co istnieje, a co nie istnieje we fleksji polskiej, „Prace Filologiczne” XXXVII, Warszawa, s. 75-87.
Tokarski J. 1973, Fleksja polska, Warszawa (lub wyd. następne).
Waszakowa K. 1996, Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Rzeczowniki z formantami paradygmatycznymi, Warszawa.
Wierzchowska B. 1970, Wymowa polska, Warszawa.
Żmigrodzki P. 2007, Związki między składnikami w zdaniu polskim, [w:] Sztuka czy rzemiosło? Nauczyć Polski i polskiego, red. A. Achtelik, J. Tambor, Katowice.