Miejskie autobiografie. Miasta i ich mieszkańcy w literaturze dokumentu osobistego XX wieku 3002-KON2024K41
Miejskie autobiografie. Miasta i ich mieszkańcy w literaturze dokumentu osobistego XX wieku
Rewolucja przemysłowa stworzyła nowoczesne miasto i jego mieszkańców, a mieszczańskość stała się tylko jednym ze stylów i sposobów życia w mieście. Dokumenty osobiste i zawarta w nich perspektywa autobiograficzna, wciąż pozostają niewyzyskanym źródłem wiedzy o przeszłości. Dla studiów miejskich dostarczają informacji o praktykach kulturowych mieszkańców miasta i sposobach użytkowania przestrzeni podczas pracy, rekreacji, załatwiania codziennych spraw. Autobiografie mówią nie tylko o postrzeganiu relacji społecznych w mieście, ale pozwalają rekonstruować osobistą i społeczną topografię emocjonalną, w tym granice istotnych społecznie obszarów miejskich. Dokumenty autobiograficzne stanowią istotne źródło dla opowieści o grupach nieuprzywilejowanych i miejskiej historii oddolnej, gdyż zbierają głosy m.in. robotników, bezrobotnych, emigrantów, dzieci i młodzieży. Pozwalają na obserwację i wykrycie przemian urbanistycznych oraz procesów zachodzących w mieście, które można następnie próbować umiejscowić na osi czasu, a także umożliwiają na refleksję na temat tożsamości związanej z miejscem i jej przemian.
Czytane podczas zajęć autobiografie nie przynależą do wąskiego gatunku literacko-wydawniczego, ale do tego, co można nazwać za Romanem Zimandem literaturą dokumentu osobistego czy też po angielsku life writing. Stanowią przykłady wielu różnych gatunków twórczości słownej. Refleksja nad gatunkowością będzie jednym z wątków zajęć, wskazującym na powiązane twórczyń i twórców autobiografii z konkretnymi grupami zamieszkującymi miasta.
Podczas zajęć będziemy analizować sposoby doświadczania i opisu przestrzeni miejskiej oraz życia w mieście w wybranych tekstach autobiograficznych. Kim są autorzy dokumentów osobistych, jakie były ich motywacje do pisania i praktyka pisarska. Do jakich grup zamieszkujących miasto należą? Czy można mówić o zróżnicowaniu genderowym w konstruowaniu opisu? Jak działają heteromatryce (odwołując się do terminologii Judith Butler) zawarte w męskich opisach życia miejskiego, jak miasto wygląda oczami kobiet, w jaki sposób po mieście poruszają się dzieci i młodzież? Czy miasto wpływa na konstrukcję i język autobiografii?
Program zajęć ma charakter chronologiczno-problemowy i obejmuje historycznie okres od początku do lat 90. XX wieku, a topograficznie przede wszystkim Europę Środkową, a także w pewnym stopniu Europę Zachodnią, Stany Zjednoczone i Kanadę. Wśród analizowanych tekstów znajdą się m.in. wybrane pamiętniki pisane na konkursy pamiętnikarskie w dwudziestoleciu międzywojennym i po II wojnie światowej; niepublikowany dziennik nastoletniej dziewczyny z 1945-1946 roku i publikowany dziennik chłopca z tych samych lat; publikowany dziennik nastolatka z końca lat 50., wypracowania szkolne pisane w roku 1946 opowiadające o przeżyciach wojennych, wspomnienia młodzieży żydowskiej, listy do prasy popularnej w PRL i latach 90. XX wieku, a także materiały przesłane na dwie kolejne edycje konkursu: Czym jest dla ciebie miasto Poznań? Fenomenowi konkursów pamiętnikarskich poświęcone zostanie kilkoro zajęć ze względu na wagę zjawiska (Paweł Rodak pisze nawet o „zapomnianej epopei”), jak i różnorodne doświadczenia autorek i autorów piszących konkursowe pamiętniki, reprezentujących różne grupy mieszkańców miast.
Proponowana kolejność poruszanych zagadnień (liczba zajęć możliwa do uzgodnienia w zależności od potrzeb i zainteresowań):
1. Wprowadzenie w tematykę badań autobiograficznych, metodę biograficzną oraz w problematykę pamiętników konkursowych (1 zajęcia)
2. Miasta robotników (1 zajęcia)
3. Miasta bezrobotnych (1 zajęcia)
4. Miasta w pamiętnikach młodzieży żydowskiej (1 zajęcia)
5. Miasta bezrobotnych (1 zajęcia)
6. Miasta emigrantów (1 zajęcia)
7. Miasto w czasie wojny (2 zajęć)
8. Miasto (po)wojenne oczami dzieci i młodzieży (2 zajęć)
9. Przemiany i problemy miast w powojennej Polsce (3 zajęć)
10. Trzy konkursy: Czym jest dla ciebie miasto Poznań? (1 zajęcia)
Zajęcia polegać będą na dyskusji na temat tekstów źródłowych z wykorzystaniem narzędzi historycznych, literaturoznawczych, socjologicznych i kulturoznawczych, które uczestniczki i uczestnicy wydobędą z zaproponowanych opracowań. Elementem zaliczenia zajęć jest przygotowanie i przedstawienie na początku zajęć prezentacji jednego z wybranych opracowań pod kątem przydatności w rozważaniach nad tekstem źródłowym. Celem zajęć jest analiza autobiografii jako źródła wiedzy o przestrzeni miejskiej, refleksja nad różnicami genderowymi i społecznymi w sposobach konstruowania autobiografii, a także zrozumienie związków między doświadczeniem jednostki a historią miasta.
Kompletny program zajęć zostanie przedstawiony na pierwszych zajęciach po rozmowie z osobami uczestniczącymi w konwersatorium na temat obszarów ich zainteresowań badawczych.
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Założenia (opisowo)
Koordynatorzy przedmiotu
Efekty kształcenia
WIEDZA
Osoba studiująca zna i rozumie:
– specyfikę metody biograficznej w humanistyce, jej usytuowanie w metodologii kulturoznawstwa, literaturoznawstwa oraz socjologii, a także w historii nauki
– w szerokim zakresie rodzaje dokumentów osobistych, związanych z nimi praktyk kulturowych i sposobów ich wykorzystania w refleksji nad historią kultury i w ramach studiów miejskich
– w stopniu pogłębionym typologię i charakterystykę sytuacji grup zamieszkujących miasto środkowoeuropejskie w XX wieku
– historyczne przemiany urbanistyczne i powiązane z nimi ustalenia studiów miejskich
UMIEJĘTNOŚCI
Osoba studiująca potrafi:
– wykorzystać posiądą wiedzę do wyszukania i samodzielnej analizy dokumentów autobiograficznych pod kątem wybranego tematu związanego z historią kultury XX wieku
– poddawać analizie materiały autobiograficzne uwzględniając kontekst historyczny, społeczny i kulturowy ich powstania
– wyjaśnić medialną specyfikę materiałów autobiograficznych w XX wieku, w tym znaczenie ich materialności dla specyfiki praktyk autobiograficznych
– zabierać głos podczas dyskusji wobec grupy, formułując swoje wypowiedzi w sposób zrozumiały i w oparciu o analizowane materiały źródłowe
– przygotować prezentację charakteryzującą przeczytany tekst naukowy i zawarte w nim poglądy
KOMPETENCJE SPOŁECZNE
Osoba studiująca jest gotowa do:
– weryfikacji informacji poznawanych podczas zajęć w toku lektur oraz dyskusji i zadawania pytań w kwestiach budzących wątpliwości
– przyjęcia postawy szacunku i badawczej ciekawości wobec specyficznego dla Polski i wyjątkowego w swojej skali zjawiska gromadzenia materiałów autobiograficznych za pośrednictwem kierowanych do różnych grup konkursów pamiętnikarskich
– dostrzeżenia znaczenia refleksji historycznokulturowej dla współczesnych debat na temat życia miejskiego i grup uprzywilejowanych
– uświadomienia sobie znaczenia praktyk autobiograficznych dla życia społecznego, w tym dla pamięci społecznej i rozpoznania możliwości zachowania i popularyzacji dokumentów osobistych
Kryteria oceniania
1. Podstawowym warunkiem zaliczenia zajęć jest uczestniczenie w konwersatorium. Osoba studiująca ma prawo do dwóch usprawiedliwionych lub nieusprawiedliwionych nieobecności w semestrze. Osoba mająca od trzech do pięciu nieobecności w semestrze musi odpracować każdą dodatkową nieobecność (ponad dwie nieobecności) w sposób ustalony z prowadzącym. Nieobecności (nawet usprawiedliwione!) na więcej niż pięciu zajęciach skutkują niedopuszczeniem do zaliczenia zajęć - jedynie osoby z przyznaną Indywidualną Organizacją Studiów w oparciu o opinię BON mogą mieć zwiększony limit nieobecności, jednak nie więcej niż do 50%.
2. Ocena na zaliczenie zostanie wystawiona na podstawie aktywności na zajęciach w postaci zabierania głosu w dyskusji (30%) oraz przygotowania prezentacji do wygłoszenia podczas zajęć, wprowadzającej do wybranej lektury wykorzystywanej podczas zajęć (70%). Zgłoszenia do przygotowania prezentacji będą możliwe na pierwszych zajęciach i później. Liczba proponowanych tekstów do wprowadzanie będzie uzależniona od liczby osób uczestniczących w zajęciach.
3.Szacunkowy nakład pracy osoby studiującej: 3 ECTS (90 godz.) - udział w zajęciach 30 godz. (1 ECTS), przygotowanie do zajęć 30 godz. (1 ECTS), przygotowanie zaliczenia 30 godz. (1 ECTS);
4. Sposób wykorzystania narzędzi sztucznej inteligencji w prezentacjach określają zapisy § 3 i 4 uchwały nr 98 Uniwersyteckiej Rady ds. Kształcenia z dnia 8 grudnia 2023 roku. W związku z tym, że jedną z podstawowych umiejętności zdobywanych na kierunkach studiów organizowanych na Wydziale Polonistyki jest sprawne i profesjonalne posługiwanie się polszczyzną pisaną, a w szczególności stylem naukowym, zabrania się wykorzystywania systemów sztucznej inteligencji do korekty i redakcji tekstów a także generowania tekstu i slajdów.
Literatura
Literatura podstawowa. Pełna lista lektur zostanie udostępniona na pierwszych zajęciach. Lektury będą udostępniane w formie skanów w usłudze Classroom zajęć.
Opracowania:
Czermińska Małgorzata, Miejsca autobiograficzne. Propozycja w ramach geopoetyki, „Teksty Drugie” 2011, nr 5, s. 183-200.
Giza Anna, Cz. II R. 1 Autobiografia: teoria przedmiotu i metodologia postępowania badawczego, R.2 Pojęciowe kategorie opisu życia i ich zróżnicowanie, R. 3 Idee życia ludzkiego i typy opowieści [w:] tejże, Życie jako opowieść. Analiza materiałów autobiograficznych w perspektywie socjologii wiedzy, Wrocław 1991, s. 98-181.
Kijek Kamil, Indywidualne aspiracje i świat pracy młodzieży [w:] tegoż, Dzieci modernizmu Świadomość, kultura i socjalizacja polityczna młodzieży żydowskiej w II Rzeczypospolitej, Wydawnictwa Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2017, s. 70-122.
Klepper Martin, Wagner Alexandra, Critical Topographies in Depression Era Lives [w:] Life Writing and Space, red. Eveline Kilian, Hope Wolf, Taylor & Francis, Londyn, Nowy Jork 2017, s. 105-119.
Kubicki Paweł, Miasto i miejskość z perspektywy długiego trwania [w:] tegoż, Wynajdywanie miejskości. Polska kwestia miejska z perspektywy długiego trwania, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2016, s. 17-96.
Lebow Katherine, Autobiography as Complaint: Polish Social Memoir Between the Two World Wars, “Laboratorium. Russian Review of Social Research”, vol. 6, no 3 (2014): 13-26.
Mrozik Agnieszka, „Historia jakby nas pominęła”. O powojennych pamiętnikach konkursowych i współczesnych projektach pisania ludowej historii Polski, „Kultura i Społeczeństwo” 2022, t. 66, nr 2, s. 39-69.
Pekaniec Anna, Literatura dokumentu osobistego kobiet. Ewolucja teorii, zmiany praktyk lekturowych, „Autobiografia. Literatura. Kultura. Media” 2014, nr 1(2), s. 13-28.
Pekaniec Anna, Nie tylko dzienniki. Oryginalne warianty kobiecej literatury dokumentu osobistego (Na wybranych przykładach), „Ruch Literacki” 2012, t. 53, nr 4–5, s. 451-463.
Pooley Colin G., Travelling through the city. Using life writing to explore individual experiences of urban travel c1840–1940, „Mobilities” 2017, t. 12, nr 4.
Rodak Paweł, Fenomen pisania o własnym życiu: Konkursy pamiętnikarskie w Polsce w XX wieku, „Kultura i Społeczeństwo” 2022, t. 66, nr 2, s. 9-38.
Rodak Paweł, Zapomniana epopeja. Polskie konkursy pamiętnikarskie i literatura, „Teksty Drugie” 2024, nr 2, s. 19–47.
Szcześniak Magda, R. 1 Nowa skóra [w:] tejże, Poruszeni. Awans i emocje w socjalistycznej Polsce, Krytyka Polityczna, Warszawa 2023, s. 46-88.
Materiały źródłowe:
„...A małe dzieci do ognia wrzucali”. Antologia wypracowań szkolnych (1945-1946) na temat II wojny światowej, red. i wyb. Maciej Wróblewski, seria „Biblioteczka Dziecięca”, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2021.
Deredas A., Sosnowska J., Dzieciństwo w rodzinie robotniczej międzywojennej Łodzi. Perspektywa etnograficzno-pedagogiczna, Łódź 2022 (wybrane fragmenty).
Drogi awansu w mieście. Pamiętniki, wybór, oprac., wstęp i posł. Franciszek Jakubczak, przedm. Józef Chałasiński, Komisja Badań nad Pamiętnikarstwem Polskiej Akademii Nauk, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1972 (wybrane pamiętniki).
Ostatnie pokolenie. Autobiografie polskiej młodzieży żydowskiej okresu międzywojennego, red. Alina Cała, Sic!, Warszawa 2003 (wybrane pamiętniki).
Pamiętniki bezrobotnych, wstęp Ludwik Krzywicki, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1933 (wybrane pamiętniki).
Pamiętniki bezrobotnych, t. II. Pamiętnikarze po latach. Pamiętniki w świetle prasy, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1967 (wybrane materiały).
Pamiętniki emigrantów. Ameryka Południowa, nr 1-27, wstęp Ludwik Krzywicki, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1939 (wybrane pamiętniki).
Pamiętniki emigrantów. Francja, nr 1-37, wstęp Ludwik Krzywicki, Instytut Gospodarstwa Społecznego, Warszawa 1939 (wybrane pamiętniki).
Pamiętniki emigrantów. Kanada, Książka i Wiedza, Warszawa 1971 (wybrane pamiętniki).
Pamiętniki emigrantów. Stany Zjednoczone, t. 1-2, Książka i Wiedza, Warszawa 1977 (wybrane pamiętniki).
Pamiętniki Polaków 1918-1978. Antologia pamiętnikarstwa polskiego, t. I-III, red. Bronisław Gołębiowski, Mieczysław Grad, Franciszek Jakubczak, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1983 (wybrane pamiętniki).
Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników, red. Zygmunt Mysłakowski i Feliks Gross, Księgarnia Powszechna, Kraków 1938 (wybrane pamiętniki).
Wojciechowski Jakub, Życiorys własny robotnika, red. Władysław Markiewicz i Józef Chałasiński, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1985 [1930] (wybrane fragmenty).
Znaniecki Florian, Ziółkowski Janusz, Czym jest dla ciebie miasto Poznań ?: dwa konkursy 1928/1964, PWN, Warszawa-Poznań 1984 (wybrane fragmenty).
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: