Teorie społeczne 3002-2TS1CE
Program zbudowany jest na założeniu o logicznym pierwszeństwie egzystencji przed tym, co symboliczne. Przymiotnik „społeczne” w tytule zajęć ma zatem podwójne znaczenie – wskazuje nie tylko na szczególny wymiar opisywanej rzeczywistości, ale również na warunki możliwości wiedzy o świecie ludzi – z tego punktu widzenia każda teoria, każda forma wiedzy, w tym samowiedzy, ma charakter społeczny, ponieważ zjawia się i jest praktykowana w konkretnym kontekście społecznym. Teorie nie są zatem narzędziami umożliwiającymi obiektywny opis rzeczywistości – ten jest z gruntu niemożliwy, ponieważ jest zawsze uwikłany w społeczną i historyczną przygodność podmiotu. Opisywanie rzeczywistości ludzkiej zakłada zdanie sprawy ze społecznego charakteru genezy takiego opisu – jest więc szczególnym ćwiczeniem "wyobraźni socjologicznej" (C.W. Mills) wyposażonej w podejrzliwość wobec roszczeń do obiektywności.
W szczególności bierzemy na warsztat zjawiska i procesy, które interesować nas będą nie tyle jako dopełnienie, zwieńczenie czy konsekwencja dziejów kultury, lecz przede wszystkim jako początki tego, co jest wychylone w przyszłość, co nie pozwala się domknąć historiozoficzną konkluzją. Celem zajęć nie jest futurologia, lecz przyjrzenie się temu, w jaki sposób ludzie antycypują przyszłość i jakie strategie radzenia sobie z nią realizują.
Zwiększona ruchliwość społeczna, wzmożona, m.in. za sprawą tzw. nowych mediów, komunikacja sprawiają, że tradycyjne pytania nauk społecznych zostają odwrócone – dziś rzadziej pytamy o to, jaka jest struktura społeczna i jak możliwa jest jej zmiana, ale raczej o to, jak przemieszczają się ludzie, towary, idee, informacje, emocje i jak w tym kontekście możliwa jest reprodukcja ładu społecznego. Nowego znaczenia nabierają nawet tak klasyczne pojęcia jak „dominacja” czy „kapitał”. Ponadto nowe media komunikacyjne wzmocniły rozpoznanie, że wobec nowych form stowarzyszania się ludzi nie sposób dziś kontynuować opowieści o modernizacji jako postępującej indywidualizacji jednostek.
Koniec zimnej wojny, zapoczątkowane przemiany ekonomiczne społeczeństw byłego bloku wschodniego, nowe formy komunikacji (internet, telefonia komórkowa), ułatwienia w dziedzinie swobodnego przekraczania granic państwowych, upadek tradycyjnych instytucji cenzury państwowej w Europie Środkowej – to tylko niektóre doniosłe zjawiska tworzące nowe ramy świata, w którym żyjemy. Jakkolwiek usytuowani w konkretnym miejscu, bardziej niż kiedykolwiek wcześniej jesteśmy uczestnikami zjawisk dokonujących się w skali globalnej.
Najnowsze konflikty (wojna Rosji przeciwko Ukrainie, konflikt na Bliskim Wschodzie) unaoczniły zarazem kruchość tych ram i ograniczenia zachodniego wyobrażenia o trwałości powojennej normalności. Dla społeczeństw zintegrowanego Zachodu, przyzwyczajonych przez około trzy dekady do myślenia o pokoju, mobilności, współzależności gospodarczej i komunikacyjnej dostępności świata jako o niemal naturalnym stanie rzeczy, powrót pełnoskalowej wojny w Europie stał się doświadczeniem poznawczego wstrząsu. Przerwana została nie tylko określona sekwencja polityczna, zapoczątkowana po roku 1989, lecz także pewien horyzont oczekiwań: przekonanie, że przyszłość będzie rozwinięciem dotychczasowej normalizacji, poszerzania swobód, integracji i stabilizacji instytucjonalnej. Wojna w Ukrainie pokazała, że globalizacja, sieci komunikacyjne, gospodarcze zależności i ponadnarodowe instytucje nie znoszą przemocy, granic ani imperialnych roszczeń, lecz same mogą stać się ich polem i narzędziem. Tym samym pytanie o społeczne antycypacje przyszłości nabiera nowej ostrości: dotyczy już nie tylko projektów rozwoju, modernizacji czy emancypacji, ale również sposobów radzenia sobie z niepewnością, zagrożeniem, nagłą utratą poczucia ciągłości oraz koniecznością ponownego przemyślenia tego, co przez długi czas uchodziło za oczywiste.
Koordynatorzy przedmiotu
W cyklu 2025: | W cyklu 2026: |
Rodzaj przedmiotu
Tryb prowadzenia
Założenia (opisowo)
Efekty kształcenia
Po ukończeniu kursu osoby w nim uczestniczące w stopniu pogłębionym znają główne tendencje w zakresie teorii społecznych w kraju i na świecie, rozpoznają najważniejsze ujęcia współczesności i przyszłości, style myślowe oraz powiązane z nimi metody interpretacji zjawisk i krytyki społecznej.
Po ukończeniu kursu osoby w nim uczestniczące potrafią „myśleć teorią”: wykorzystać posiadaną wiedzę wyniesioną z lektur obowiązkowych oraz dyskusji na zajęciach, przy których profilu kultura dyskusji akademickiej i wymiany myśli stanowi priorytet, do samodzielnego rozumienia rozmaitych zjawisk kultury współczesnej z uwzględnieniem kontekstu historycznego, społecznego i politycznego, jak również świadomością specyfiki różnorodnie zdeterminowanych politycznie punktów widzenia i nachyleń.
Po ukończeniu kursu osoby w nim uczestniczące są gotowe do twórczego rozwijania debaty publicznej, prowadzenia analiz społeczno-kulturowo-politycznych, formułowania hipotez, także względem kultur antycypowanej przyszłości.
Kryteria oceniania
Podstawowym warunkiem zaliczenia ćwiczeń jest uczestniczenie w zajęciach. Nieobecności należy usprawiedliwiać u osoby prowadzącej. Osoba studiująca ma prawo do dwóch usprawiedliwionych lub nieusprawiedliwionych nieobecności w każdym semestrze. Osoba mająca od trzech do pięciu nieobecności w semestrze musi nadrobić je w sposób określony przez osobę prowadzącą. Nieobecności (nawet usprawiedliwione!) na więcej niż pięciu zajęciach (30%) w semestrze
skutkują niedopuszczeniem do zaliczenia tego semestru, a w konsekwencji niezaliczeniem całych zajęć. Jedynie osoby z przyznaną Indywidualną Organizacją Studiów w oparciu o opinię BON mogą mieć zwiększony limit nieobecności, jednak nie więcej niż do 50% w każdym semestrze.
Ocena końcowa jest oceną z egzaminu ustnego obejmującego cały program zajęć. Warunkiem dopuszczenia do egzaminu ustnego jest przygotowanie pracy pisemnej na temat i w formie ustalonej z osobą prowadzącą zajęcia w danej grupie.
Ocena końcowa może zostać podwyższona ze względu na dużą aktywność podczas zajęć (zabieranie głosu w dyskusjach, formułowanie pytań, wykazywanie się bardzo dobrą znajomością lektur) w trakcie całego roku.
Szacunkowy nakład pracy osoby uczestniczącej w zajęciach: udział w zajęciach 60h (2 ECTS), przygotowanie do zajęć wraz z pracą pisemną 60h (2 ECTS), przygotowanie do egzaminu ustnego 30h (1 ECTS). Łącznie 150h (5 ECTS).
Sposób wykorzystania narzędzi sztucznej inteligencji w pracach pisemnych i prezentacjach zaliczeniowych określają zapisy § 3 i 4 uchwały nr 98 Uniwersyteckiej Rady ds. Kształcenia z dnia 8 grudnia 2023 roku. W związku z
tym, że jedną z podstawowych umiejętności zdobywanych na kierunkach studiów organizowanych na Wydziale Polonistyki jest sprawne i profesjonalne posługiwanie się polszczyzną pisaną, a w szczególności stylem naukowym, zabrania się wykorzystywania systemów sztucznej inteligencji do przygotowania, korekty i redakcji tekstów i opracowywania prezentacji.
Literatura
Lektury do zajęć w danej grupie będą udostępniane osobom w nich uczestniczących w plikach elektronicznych (za pomocą aplikacji Google Classroom lub innego powszechnego narzędzia elektronicznego).
Bloki tematyczne i literatura
I. Wyobraźnia, refleksyjność
Pierre Bourdieu, Medytacje Paskaliańskie [wybór]
C. Wright Mills, Wyobraźnia socjologiczna, przeł. Marta Bucholc, redakcja i przedmowa Janusz Mucha, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, rozdziały I (Obietnica), VI (Filozofie nauki) i VII (Ludzka różnorodność)
Gorg Wilhelm Friedrich Hegel, Samoistność i niesamoistność samowiedzy. Panowanie i poddaństwo [w:] tegoż, Fenomenologia ducha, przeł. Światosław Florian Nowicki, Fundacja Aletheia, Warszawa 2002, s. 132-140.
Karol Marks, Manifest Komunistyczny [w:] MED (Dzieła Marksa i Engelsa...), t. 4 (część pierwsza i druga); tegoż, Tezy o Feuerbachu [w:] MED, tom 3.
C. Taylor, Nowoczesne imaginaria społeczne, Wydawnictwo Znak, Kraków 2010, r.
II. Nie ma jednej współczesności
Agamben, Nagość, rodz. Co to jest współczesność
Jacques Derrida, Jednojęzyczność innego, czyli proteza oryginalna,
Gayatri Chakravorty Spivak, Czy podporządkowani inni mogą przemówić?, „Krytyka Polityczna” 2011, nr 24/25.
III. Nie ma pewnej przyszłości
Mark Leonard, Wiek nie-pokoju. Współzależność jako źródło konfliktu, Warszawa 2022.
Robert D. Kaplan, Ziemie jałowe. Świąt w ciągłym kryzysie, Warszawa 2026.
Emmanuel Todd, Klęska Zachodu, Universitas, Kraków 2025.
Włodzimierz Bączkowski, Uwagi o istocie siły rosyjskiej, w: Istota siły i słabości rosyjskiej, Kraków 2023.
Bruno Macaes, Początek historii. Narodziny nowej Ameryki, Warszawa 2023.
Jakub Dymek, Rewolucja ambicji. Jak zmienia się Polska?, Warszawa 2026.
IV. Hegemonia, ideologia, dominacja
Alexis de Tocqueville, Piętnaście dni w pustkowiu, przeł. Roman Chymkowski, Res Publica Nowa, SP Polityka, Warszawa 2003.
Slavoj Žižek, Wybór Lenina, w: Rewolucja u bram. Pisma Lenina z roku 1917, Korporacja Ha!art, Kraków 2006, s. 303-330, 596-628.
Jan Sowa, „Solidarność” – wydarzenie komunistyczne, w: Inna Rzeczpospolita jest możliwa. Widma przeszłości, wizje przyszłości, WAB, Warszawa 2015.
John Gray, Słomiane psy. Myśli o ludziach i innych zwierzętach, przeł. Cezary Cieśliński, Książka i Wiedza, Warszawa 2003, rozdziały III, V i VI.
Isaiah Berlin, Korzenie romantyzmu, redakcja Henry Hardy, przeł. Anna Bartkowicz, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2004, wykłady pierwszy i ostatni.
Ch. Mouffe, Agonistyka. Polityczne myślenie o świecie, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2015, r. I Czym jest polityka agonistyczna?
M. Rakusa-Suszczewski, Prawa człowieka – między krytyką i apologią europejskiego modelu politycznego, „Studia Europejskie”, 1/2016.
V. Imperium, peryferie
Mary L. Pratt, Imperialne spojrzenie, rozdz. O Linneuszu?
Raewynn Connell, Teoria z globalnego Południa
Elisabeth Dunn, Prywatyzując Polskę: o bobofrutach, wielkim biznesie i restrukturyzacji pracy, rozdz. Frugo: marketing niszowy i produkcja elastycznych ciał.
Immanuel Wallerstein, Europejski uniwersalizm. Retoryka władzy, przeł. Adam Ostolski, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2007, s. 11-86.
Frantz Fanon, Algieria zrzuca zasłonę, rozdz. I
Edward Said, Orientalizm, rozdz. III
Immanuel Wallerstein, Europejski uniwersalizm. Retoryka władzy, s. 11-86
Shmuel N. Eisenstadt, Utopia i nowoczesność, rozdz. Nowoczesności zwielokrotnione w epoce globalizacji
VI. Nowe środowiska, nowi aktorzy
Michel Callon, Wprowadzenie do socjologii translacji. Udomowienie przegrzebków i rybacy znad zatoki Saint-Brieuc, w: Studia nad nauką i technologią, red. Ewa Bińczyk, Aleksandra Derra
U. Beck, Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności, przeł. S Cieśla, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004, r. VIII, podrozdział 5: Subpolityka medycyny – studium przypadku ekstremalnego, s. 304-315.
Latour, Polityka natury. Nauki wkraczają do demokracji, przeł. A. Czarnacka, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2009 (?) ; Latour B., Dajcie mi laboratorium, a poruszę świat, przeł. K. Abriszewski, Ł. Afeltowicz, „Teksty Drugie”, nr 1-2/2009, s. 163-192.
Terry Eagleton, Koniec teorii, przeł. Bartosz Kuźniarz, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2012, s. 7–44.
Neil Postman, W stronę XVIII stulecia, przeł. Rafał Frąc, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2001, s. 13-65, 91-108.
Ellul J., System techniczny a społeczeństwo, tłum. J. Stryjczyk, w: A Mencwel (red.), Communicare. Almanach antropologiczny. Temat: Internet, Materiały dydaktyczne Instytutu Kultury Polskiej UW, Warszawa, 2004, s. 104-118.
VII. Ciało, biowładza, technologie
G. Agamben, Homo sacer.
Arjun Appadurai, Strach przed mniejszościami, rozdz. I i II.
Achille Mbembe, Nekropolityka
Jurgen Habermas, Przyszłość natury ludzkiej. Czy zmierzamy do eugeniki liberalnej?, tłum. Małgorzata Łukasiewicz, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2003, r. To, co powstało samo, i to, co zostało zrobione
Peter Singer, O życiu i śmierci. Upadek etyki tradycyjnej, tłum. Anna Alichniewicz, Anna Szczęsna, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1997, r. Zamiast dawnej etyki
Rosi Braidotti, Po człowieku, przeł. Joanna Bednarek, Agnieszka Kowalczyk, PWN, Warszawa 2014 (?), r. 3 Nieludzkie: życie poza śmiercią
T. Lemke, Biopolityka, przeł. T. Dominiak, Wydawnictwo Sic!, r. 3. Rządzenie istotami żywymi: Michel Foucault, r. 4. Suwerenna władza i nagie życie: Giorgio Agamben, r. 5. Kapitalizm i żywa wielość: Michael Hardt i Antonio Negri, s. 42-90.
J. Butler, Ramy wojny. Kiedy życie godne jest opłakiwania, przeł. A. Czarnacka, Waszawa 2011, Przedmowa do wydania w twardej oprawie
VIII. Konstruowanie i rozsadzanie wspólnoty
R. Sennett, Upadek człowieka publicznego, Muza, Warszawa 2009, fragmenty, np. rozdział 13 Wspólnota traci ogładę; Sprawa Dreyfusa: destrukcyjna Gemeinschaft (s. 392-409) oraz Zakończenie: Tyranie intymności (s. 544-549)
N. Fraser, Sprawiedliwość społeczna w dobie polityki tożsamości: redystrybucja, uznanie, uczestnictwo, w: N. Fraser, A. Honneth, Redystrybucja czy uznanie? Debata polityczno-filozoficzna, Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej Edukacji TWP, Wrocław 2005
Michael Walzer, Polityka i namiętność. O bardziej egalitarny liberalizm, przeł. Hanna Jankowska, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa 2006, aneks (artykuł Komunitariańska krytyka liberalizmu) i rozdział 3 Prawa kulturowe.
Robert D. Putnam, Samotna gra w kręgle. Upadek i odrodzenie wspólnot lokalnych w Stanach Zjednoczonych, przeł. Przemysław Sadura i Sebastian Szymański, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2009, rozdział pierwszy.
M. Wieviorka, Dziewięć wykładów z socjologii, Nomos, Kraków 2011, r. Po nowych ruchach społecznych
G. Standing, Najwyższy czas: prawo do podstawowego bezpieczeństwa dochodu, http://dochodpodstawowy.pl/2017/03/guy-standing-najwyzszy-czas-prawo-do-podstawowego-bezpieczenstwa-dochodu/
Pierre Bourdieu, Dystynkcja
A. Touraine, Myśleć inaczej, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2011, r. Konflikty i ruchy